Мутәхәссисләр: “хитай дөләт ишлири кабинети билән хәлқ қурултийи ши җинпиңниң шәхсий һоқуқини йүргүзидиған қоралиға айланди”

Вашингтондин мухбиримиз уйғар тәйярлиди
2024.03.13
xi-jinping-xelq-sariyi-AP Хитайниң 14-нөвәтлик хәлқ қурултийи 2-қетимлиқ йиғининиң йепилиш мурасимида чоң екранда хитай рәиси ши җинпиң көрүнүватқан көрүнүш. 2024-Йили 11-март, бейҗиң
AP Photo/Ng Han Guan

Хитайниң 14-нөвәтлик хәлқ қурултийи 2-қетимлиқ йиғинида “хитай дөләт ишлири кабинетиниң тәшкилий қануни”ға түзитиш киргүзүлгән болуп, униң илгирики һоқуқ даириси зор дәриҗидә аҗизлаштурулған. Хитайниң сиясий вәзийитигә йеқиндин диққәт қиливатқан мутәхәссисләр,  нөвәттә хитай дөләт ишлири кабинети билән мәмликәтлик хәлқ қурултийи ши җинпиңниң шәхсий ирадиси вә һоқуқини йүргүзидиған қоралға айланди, дәп қаримақта

“хитай һөкүмәт тори” ниң 3-айниң 11-күндики хәвиригә асасланғанда, хитайниң 14-нөвәтлик хәлқ қурултийи 2-қетимлиқ йиғинида, хитай дөләт ишлири кабинетиниң тәшкилий системисиға аит қанунға түзитиш киргүзүлгән. Хитай компартийәсигә хитай дөләт ишлири кабинети үстидин техиму көп мәмурий контрол қилиш һоқуқи берилгән. Шуниң билән бир вақитта, йеңидин түзитиш киргүзүлгән бу қанунда хитай баш министири ли чяң башчилиқидики дөләт ишлири мәһкимиси хитайдики 21 һөкүмәт министирлиқини назарәт қилиду, дейилгән.

Хитай адвокат вә сиясий анализчи доктор тең бияв (滕彪) радийомиз зияритини қобул қилип, хитайниң 14-нөвәтлик хәлқ қурултийи 2-қетимлиқ йиғинида мақулланған мәзкур қанун вә қарарлар һәққидә өз көз қарашлирини билдүрди:

“хитайниң бир партийәлик мустәбит түзүми астида, мәмликәтлик хәлқ қурултийи әмәлийәттә исми бар, җисми йоқ бир қорчақ орган. Йәни бу органниң һечқандақ әмәлий һоқуқи йоқ. Хитай компартийәси мәмликәтлик хәлқ қурултийини пүтүнләй контрол қилиду. Ши җинпиң һакимийәт бешиға чиққандин кейин, компартийә яки ши җинпиңниң өзи мәмликәтлик хәлқ қурултийиға болған контроллуқни қаттиқ күчәйтти. Гәрчә көрүнүштә хәлқ қурултийи хитайдики әң алий һоқуқлуқ орган һесаблансиму, әмәлийәттә һечқандақ әмәлий һоқуқини ишлитәлмәйду. Хитайдики әң алий һоқуқ коммунистик партийә ичидики аз сандики кишиләрниң қолида. Ши җинпиң барғансери компартийәни бир кишилик һакиммутләқ гәвдигә айландурди. Шуңлашқа, дөләт ишлири кабинети вә мәмликәтлик хәлқ қурултийи ши җинпиңниң шәхси һоқуқини йүргүзидиған қоралиға айланди. Дөләт ишлири кабинети вә мәмликәтлик хәлқ қурултийиниң һечқандақ әмәлий һоқуқи йоқ. Хитай компартийәсиниң мәмликәтлик хәлқ қурултийиға болған контроллуқини күчәйтиш вә ши җинпиңниң шәхсий мустәбитликини йәниму күчләндүрүштин башқа, бу қетимқи йиғинниң тилға алғучилик әһмийәтлик тәрәплири йоқ”.

Түркийә һаҗәттәпә университетиниң дотсенти доктор әркин әкрәм бу һәқтә мундақ деди: “ши җинпиң һакимийәт бешиға чиққандин кейин, қанун-түзүмләрни қайрип қуюп, сиясәт вә низамлар арқилиқ дөләтни башқуруватиду. У хитай компартийәси, хитай армийәси вә дөләтниң башқа барлиқ һоқуқлирини қулиға мәркәзләштүрүвалди. Бу қетими ‛икки йиғин‚ да хитай һөкүмити, йәни хитай дөләт ишлири кабентиниң һоқуқи аҗизлишип, ши җинпиңниң һоқуқи техиму күчәйди. Ши җинипиң мустәбитлик йолиға қарап меңиватиду”.

Бейҗиңдики “икки йиғин”да йәнә хитайниң “дөләт хәвпсизлики системиси вә иқтидарини заманивилаштурушни әмәлгә ашуруш” ни нишан қилған бир йүрүш йеңи қанунлар мақулланған, шундақла хитайниң игилик һоқуқиниң “қәтий қоғдилидиғанлиқи” тәкитләнгән.

Доктор әркин әкрәм бу һәқтә пикир баян қилип, мундақ деди: “ши җинпиң ишләпчиқиришни тәрәққий қилдуруш арқилиқ хитай дуч келиватқан иқтисадий киризисни һәл қилалмайду. Буни һәл қилиш үчүн хитайда ислаһат елип бериши керәк. Бу йәрдә дейиливатқан ‛дөләт хәвпсизлики‚ һәргизму дөләтниң бихәтәрлики болмастин, бәлки ши җинпиңниң шәхсий бихәтәрликидур. Бу йәрдики мәқсәт ши җинпиңниң мустәбит һакимийитини қоғдашни асас қилған” .

Әнглийәдә чиқидиған “муһапизәтчи” гезитидә елан қилинған “хитайниң көплигән системилиқ мәсилилири униң 2024-йилдики вәзийитигә тәсир қилиду” намлиқ мақалидә, “хитай һөкүмити дөләт ичидики бир йүрүш иқтисадий мәсилиләрни һәл қилиш үчүн, базар вә иқтисадий қурулма ислаһати елип бериши керәк” дейилгән.

Хитайниң 14-нөвәтлик хәлқ қурултийи 2-қетимлиқ йиғинида хитайниң дөләт мудапиә хамчоти техиму көпәйтилип мақулланған. Хитай һөкүмити бу йиллиқ һәрбий хамчотини 1 тириллийон 600 милярд йүән, йәни 222 милярд америка доллири, дәп елан қилған. Йәни  7.2 Пирсәнт өстүргән.

Ундақта, хитай иқтисадий киризискә йүзлиниш алдида турған бир қийин мәзгилидә йәнә немә үчүн дөләт мудапиә хираҗитини һәссиләп ашуриду?  бу немидин дерәк бериду? 

 Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәтқиқат мәркизиниң директори доктор һенрик шаҗивски ( Henryk Szadziewski) бу һәқтә мундақ деди:

“мениңчә, хитай барғансери пүтүн дуняға дүшмәнлик муамилиси қиливатиду. Хитайниң америка билән болған риқабити күндин күнгә күчийиватиду. Мениңчә, хитайниң америка билән болған риқабәтлири иқтисад вә башқа нурғун тәрәпләрдә ипадилиниватиду. Әлвәттә, бу риқабәт һәрбий җәһәттинму көрүлүватиду. Хитай нөвәттә өзини қоралландурмақта, шундақла буни өзини қоғдаш тәдбири сүпитидә көрсәтмәктә. Йәни, ‛өзүмни қоғдаш үчүн қоралландим‚ дейилмәктә. Бу қораллинишниң таҗавузчилиқ характери вә бешарити бар дәп қарашқа болиду. Бу қетимқи йиғинда тәйвән үчүн ишлитилидиған тил ейтими өзгәрди. Йәни тәйвән үчүн қаттиқ шәкилдики тил ейтими ишлитиватиду. Әлвәттә, тәйвән хитай үчүн кәлгүсидики һәрбий партлаш нуқтиси, йәни һәрбий тоқунуш нуқтиси. Шуңа мән хитайниң шу һәрбий тоқунушқа тәйярлиқ қиливатқанлиқиға ишинимән. Русийәму шундақ қилди. Униң үстигә биз күнсери қутуплашқан бир дуняда яшаватимиз. Хуласә қилғанда, ши җинпиң бу қетимлиқ ‛икки йиғин‚ арқилиқ техиму көп күчни (һоқуқни) қулиға мәркәзләштүрүвалди”.  

Уйғур аптоном районлуқ парткомниң секретари ма шиңрүй билән уйғур аптоном райониниң рәиси әркин туняз бейҗиңда ечилған “икки йиғин” мәзгилидә мәтбуатқа бәргән баянатлирида, уйғур елида “аләмшумул өзгиришләр барлиққа кәлгәнлики” ни илгири сүрүп, бу өзгиришләрниң баш пиланлиғучиси, баш лайиһәлигүчиси вә баш йетәкчисиниң ши җинпиң икәнликини билдүргән иди. Көзәткүчиләр вә мутәхәссисләр, ма шиңрүй билән әркин туниязниң бу мәдһийәлири ши җинпиңниң уйғур районини өз ичигә алған пүткүл хитай миқясида исми-җисмиға лайиқ мустәбиткә айланғанлиқини ипадиси, дәп қаримақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.