Mutexessisler: “Xitay dölet ishliri kabinéti bilen xelq qurultiyi shi jinpingning shexsiy hoquqini yürgüzidighan qoraligha aylandi”

Washin'gtondin muxbirimiz uyghar teyyarlidi
2024.03.13
xi-jinping-xelq-sariyi-AP Xitayning 14-nöwetlik xelq qurultiyi 2-qétimliq yighinining yépilish murasimida chong ékranda xitay re'isi shi jinping körünüwatqan körünüsh. 2024-Yili 11-mart, béyjing
AP Photo/Ng Han Guan

Xitayning 14-nöwetlik xelq qurultiyi 2-qétimliq yighinida “Xitay dölet ishliri kabinétining teshkiliy qanuni”gha tüzitish kirgüzülgen bolup, uning ilgiriki hoquq da'irisi zor derijide ajizlashturulghan. Xitayning siyasiy weziyitige yéqindin diqqet qiliwatqan mutexessisler,  nöwette xitay dölet ishliri kabinéti bilen memliketlik xelq qurultiyi shi jinpingning shexsiy iradisi we hoquqini yürgüzidighan qoralgha aylandi, dep qarimaqta

“Xitay hökümet tori” ning 3-ayning 11-kündiki xewirige asaslan'ghanda, xitayning 14-nöwetlik xelq qurultiyi 2-qétimliq yighinida, xitay dölet ishliri kabinétining teshkiliy sistémisigha a'it qanun'gha tüzitish kirgüzülgen. Xitay kompartiyesige xitay dölet ishliri kabinéti üstidin téximu köp memuriy kontrol qilish hoquqi bérilgen. Shuning bilen bir waqitta, yéngidin tüzitish kirgüzülgen bu qanunda xitay bash ministiri li chyang bashchiliqidiki dölet ishliri mehkimisi xitaydiki 21 hökümet ministirliqini nazaret qilidu, déyilgen.

Xitay adwokat we siyasiy analizchi doktor téng biyaw (滕彪) radiyomiz ziyaritini qobul qilip, xitayning 14-nöwetlik xelq qurultiyi 2-qétimliq yighinida maqullan'ghan mezkur qanun we qararlar heqqide öz köz qarashlirini bildürdi:

“Xitayning bir partiyelik mustebit tüzümi astida, memliketlik xelq qurultiyi emeliyette ismi bar, jismi yoq bir qorchaq organ. Yeni bu organning héchqandaq emeliy hoquqi yoq. Xitay kompartiyesi memliketlik xelq qurultiyini pütünley kontrol qilidu. Shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin, kompartiye yaki shi jinpingning özi memliketlik xelq qurultiyigha bolghan kontrolluqni qattiq kücheytti. Gerche körünüshte xelq qurultiyi xitaydiki eng aliy hoquqluq organ hésablansimu, emeliyette héchqandaq emeliy hoquqini ishlitelmeydu. Xitaydiki eng aliy hoquq kommunistik partiye ichidiki az sandiki kishilerning qolida. Shi jinping barghanséri kompartiyeni bir kishilik hakimmutleq gewdige aylandurdi. Shunglashqa, dölet ishliri kabinéti we memliketlik xelq qurultiyi shi jinpingning shexsi hoquqini yürgüzidighan qoraligha aylandi. Dölet ishliri kabinéti we memliketlik xelq qurultiyining héchqandaq emeliy hoquqi yoq. Xitay kompartiyesining memliketlik xelq qurultiyigha bolghan kontrolluqini kücheytish we shi jinpingning shexsiy mustebitlikini yenimu küchlendürüshtin bashqa, bu qétimqi yighinning tilgha alghuchilik ehmiyetlik terepliri yoq”.

Türkiye hajettepe uniwérsitétining dotsénti doktor erkin ekrem bu heqte mundaq dédi: “Shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin, qanun-tüzümlerni qayrip quyup, siyaset we nizamlar arqiliq döletni bashquruwatidu. U xitay kompartiyesi, xitay armiyesi we döletning bashqa barliq hoquqlirini quligha merkezleshtürüwaldi. Bu qétimi ‛ikki yighin‚ da xitay hökümiti, yeni xitay dölet ishliri kabéntining hoquqi ajizliship, shi jinpingning hoquqi téximu kücheydi. Shi jiniping mustebitlik yoligha qarap méngiwatidu”.

Béyjingdiki “Ikki yighin”da yene xitayning “Dölet xewpsizliki sistémisi we iqtidarini zamaniwilashturushni emelge ashurush” ni nishan qilghan bir yürüsh yéngi qanunlar maqullan'ghan, shundaqla xitayning igilik hoquqining “Qet'iy qoghdilidighanliqi” tekitlen'gen.

Doktor erkin ekrem bu heqte pikir bayan qilip, mundaq dédi: “Shi jinping ishlepchiqirishni tereqqiy qildurush arqiliq xitay duch kéliwatqan iqtisadiy kirizisni hel qilalmaydu. Buni hel qilish üchün xitayda islahat élip bérishi kérek. Bu yerde déyiliwatqan ‛dölet xewpsizliki‚ hergizmu döletning bixeterliki bolmastin, belki shi jinpingning shexsiy bixeterlikidur. Bu yerdiki meqset shi jinpingning mustebit hakimiyitini qoghdashni asas qilghan” .

En'gliyede chiqidighan “Muhapizetchi” gézitide élan qilin'ghan “Xitayning köpligen sistémiliq mesililiri uning 2024-yildiki weziyitige tesir qilidu” namliq maqalide, “Xitay hökümiti dölet ichidiki bir yürüsh iqtisadiy mesililerni hel qilish üchün, bazar we iqtisadiy qurulma islahati élip bérishi kérek” déyilgen.

Xitayning 14-nöwetlik xelq qurultiyi 2-qétimliq yighinida xitayning dölet mudapi'e xamchoti téximu köpeytilip maqullan'ghan. Xitay hökümiti bu yilliq herbiy xamchotini 1 tirilliyon 600 milyard yüen, yeni 222 milyard amérika dolliri, dep élan qilghan. Yeni  7.2 Pirsent östürgen.

Undaqta, xitay iqtisadiy kiriziske yüzlinish aldida turghan bir qiyin mezgilide yene néme üchün dölet mudapi'e xirajitini hessilep ashuridu?  bu némidin dérek béridu? 

 Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqat merkizining diréktori doktor hénrik shajiwski ( Henryk Szadziewski) bu heqte mundaq dédi:

“Méningche, xitay barghanséri pütün dunyagha düshmenlik mu'amilisi qiliwatidu. Xitayning amérika bilen bolghan riqabiti kündin kün'ge küchiyiwatidu. Méningche, xitayning amérika bilen bolghan riqabetliri iqtisad we bashqa nurghun tereplerde ipadiliniwatidu. Elwette, bu riqabet herbiy jehettinmu körülüwatidu. Xitay nöwette özini qorallandurmaqta, shundaqla buni özini qoghdash tedbiri süpitide körsetmekte. Yeni, ‛özümni qoghdash üchün qorallandim‚ déyilmekte. Bu qorallinishning tajawuzchiliq xaraktéri we béshariti bar dep qarashqa bolidu. Bu qétimqi yighinda teywen üchün ishlitilidighan til éytimi özgerdi. Yeni teywen üchün qattiq shekildiki til éytimi ishlitiwatidu. Elwette, teywen xitay üchün kelgüsidiki herbiy partlash nuqtisi, yeni herbiy toqunush nuqtisi. Shunga men xitayning shu herbiy toqunushqa teyyarliq qiliwatqanliqigha ishinimen. Rusiyemu shundaq qildi. Uning üstige biz künséri qutuplashqan bir dunyada yashawatimiz. Xulase qilghanda, shi jinping bu qétimliq ‛ikki yighin‚ arqiliq téximu köp küchni (hoquqni) quligha merkezleshtürüwaldi”.  

Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari ma shingrüy bilen Uyghur aptonom rayonining re'isi erkin tunyaz béyjingda échilghan “Ikki yighin” mezgilide metbu'atqa bergen bayanatlirida, Uyghur élida “Alemshumul özgirishler barliqqa kelgenliki” ni ilgiri sürüp, bu özgirishlerning bash pilanlighuchisi, bash layiheligüchisi we bash yétekchisining shi jinping ikenlikini bildürgen idi. Közetküchiler we mutexessisler, ma shingrüy bilen erkin tuniyazning bu medhiyeliri shi jinpingning Uyghur rayonini öz ichige alghan pütkül xitay miqyasida ismi-jismigha layiq mustebitke aylan'ghanliqini ipadisi, dep qarimaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.