Xitay-ereb döletliri hemkarliqi we xitayning ottura sherq chüshi

Washin'gtondin muxbirimiz jewlan teyyarlidi
2024.05.31
Ereb-xitay-munbiri-AP 2024-Yili 30-may peyshenbe küni béyjingdiki diyawyütey dölet méhmanxanisida ötküzülgen junggo-ereb döletliri hemkarliq munbirining 10-nöwetlik ministirlar yighinining échilish murasimi. 2024-Yili 30-may, béyjing
AP

Xitay kompartiyesining bash sékrétari shi jinping 5-ayning 30-küni béyjingda “Xitay-ereb döletliri hemkarliq munbiri” yighini achqan. Yighinda shi jinping misir, ereb birleshme xelipiliki, behreyn we tunis qatarliq döletlerning bashliqliri bilen söhbetliship, bu döletlerge meblegh sélish, ikki terep sodisini dawamliq tereqqiy qildurush, isra'iliye-xamas kirizisini hel qilish toghruluq muzakirilishidiken.

 “Blombérg xewerliri” torida 28-may élan qilin'ghan maqaliside éytilishiche, bu yighinda ghezzediki urush kirizisi we pelestin mesilisi eng muhim nuqta bolidiken. Isra'iliye-xamas urushida, baydén hökümiti isra'iliyeni qollighanliqtin, xitay ereb döletliri bilen yüzmu yüz körüshüp, derhal urush toxtitish we pelestin dölitini étirap qilishni qollaydighanliqini bildüridiken. Bu maslishish xitayning ottura sherqtiki tesirini téximu kéngeytishige yardem béridiken hemde yéngi ittipaqdashlarni qolgha keltürüp béridiken.

Xitay-ereb hemkarliqi yighinining ikkinchi muhim nuqtisi yenila iqtisad bolup, “Blombérg xewerliri” de bérilgen melumatqa köre, “Xitay-ereb döletliri hemkarliq munbiri” yighini échilishning aldida, xitayning mu'awin tashqi ishlar ministiri déng li yéqinqi 20 yilda ottura sherq bilen bolghan sodining on hesse ashqanliqini tilgha alghan.

Amérikadiki siyasiy analizchi gordon chang mezkur yighinning échilish meqsiti heqqide mundaq deydu: “Xitay dunyaning xojisi bolushqa urunmaqta, shunga u ottura sherqnimu buning bir qismi dep qaraydu. Nöwette xitay jenubiy yérim shargha köz tikip, xitay zawutliridin chiqqan malni dunyagha tökme qilip sétishni hemde xitay mallirini kirgüzmeywatqan amérika bilen yawropadin tartiwatqan ziyanlirini toldurushni közlimekte. Shi jinping öy-mülük kirizisini hel qilalmidi, xitay puqralirining istémal küchini ashuralmidi. Bu ehwalda u ereb dunyasigha mal éksport qilishqa mohtaj” .

 “Blombérg xewerliri” de chiqqan maqalide tehlil qilinishiche, ereb döletliri nuqtisidin éytqanda, ular yéngidin gülliniwatqan sherqiy asiya we latin amérikasidiki döletlerge oxshashla amérika bilen xitaydin teng menpe'et élishqa, emma bu ikki dölet otturisidiki “Soghuq munasiwetler urushi” gha kirip qalmasliqni ümid qilidiken.

Türkiye hajettepe uniwérsitétining dotsénti erkin ekrem ependining bildürüshiche, xitay-ereb hemkarliqi yighini her ikki terepning menpe'eti üstige qurulghan bolup, ereb elliri amérika bilen xitay arisidiki ziddiyettin paydilinishni közleydiken.

 “Blombérg xewerliri” de chiqqan maqalidin melum bolushiche, xitay bilen yéqin hemkarliq ornatqan döletler ichide se'udi erebistani xitay bilen ereb döletliri otturisidiki sodining 40 pirsentini teshkil qilidiken. Xitaygha nisbeten muhim bolghini néfit bolup, xitay xam néfitining üchtin biridin köprekini déngiz qoltuqi döletliridin, bolupmu se'udi erebistandin import qilidiken.

Omumiy sodida, ereb birleshme xelipiliki xitay üchün téximu chong shérikke aylan'ghan dölet bolup, “Bir belbagh bir yol” qurulushida muhim rol oynap kelgen؛ 2022-yilining axiri, xitayning biwasite meblighidin texminen 12 milyard dollar kirim qilghan.

Misir bolsa, xitaydin meblegh kirgüzüshni köpeytiwatqan dölet bolup, xitayning 1-aptomobil sana'iti guruhi misirda tokluq mashina yasash tarmaq zawuti quridiken. Shiwétsariye meblegh sélish bankisining mölcheriche, xitayning ottura sherq bilen bolghan alaqisining küchiyishi 2030-yilgha barghanda yer shari énérgiye sahesidiki soda miqdarini 400 milyard dollardin ashuridiken.

Xitay ottura sherqtiki sodisi we iqtisadiy küchining éshishigha egiship, siyasiy tesirinimu kéngeytiwatqan bolup, 2022-yil islam dunyasidiki eng chong reqiblerdin bolghan bolghan se'udi erebistan bilen iranni yarashturup qoyghan bolsa؛ 2024-yil 4-ayda, pelestindiki kona reqiblerdin bolghan xamas bilen fatax kattibashlirini xitaygha teklip qilip, söhbet ötküzgenidi.

 “Roytérs agéntliqi” ning 30-may küni bergen xewirige qarighanda, shi jinping “Xitay-ereb döletliri hemkarliq munbiri” yighinida qilghan sözide ghezzediki urushni köp tilgha élip, “Xitay ereb döletliri bilen hemkarlishishni xalaydu. Bu hemkarliq ottura sherqte tinchliq, adalet we uzun muddetlik muqimliq berpa qilip, toqunushlarni hel qilishqa paydiliq” dégen.

Gordon chang ependi xitayning emeliyette dunyaning tinchliqigha tehdit séliwatqan rezil küch ikenlikini bildürüp mundaq deydu: “Shi jinping tinchliqqa mohtaj, emma u bashqilarni urushqa sélip dunyaning muqimliqini buzmaqta. Jümlidin u 2023-yil 7-öktebir küni isra'iliyege qilin'ghan hujumni qollidi. Emdi u öziche tinchliqni qollighuchi boluwaldi. Xitayning dostliri peqet xitayla xelq'ara tertipni eslige keltüreleydu, chünki uni eng bashta buzghanmu xitay dep qaraydu. Halbuki, xitay tinchliqni eslige keltürelmeydu, isra'iliyemu xitayning isra'iliyening asasliq düshmini bolghan iranni qollaydighanliqini tonup yetti. Bu halda xitay isra'iliyeningmu düshminige aylinidu” .

Maqalide körsitilishiche, xitayning ereb dunyasidiki iqtisadiy we diplomatik tesiri künséri éshiwatqan bolsimu, amérika yenila déngiz qoltuqi ereb döletlirining xewpsizlikini qoghdashta asasliq rol oynap kelmekte iken. Amérika se'udi erebistan bilen yéngi mudapi'e kélishimi tüzüwatqan bolup, isra'iliyening mewjutluqini étirap qilish arqiliq ottura sherqning tinchliqini qoghdashta se'udi erebistandek döletlerning rolidin ünümlük paydilanmaqchi bolghan.

Erkin ekrem ependining bildürüshiche, ereb dunyasi dölet mudapi'esi we iqtisad jehette yenila gherb döletlirige tayinishni dawamlashturidiken.

Ereb birleshme xelipilikidiki sün'iy eqil téxnikisi shirkiti G42 yéqinda xitaydin waz kéchip, amérikaning téxnikisini tereqqiy qildurushqa qoshulghan bolup, mikrosoft shirkiti bilen 1. 5 Milyard dollarliq kélishim imzalighan. Se'udi erebistanmu sün'iy eqil téxnikisini tereqqiy qildurushqa 100 milyard dollar ajritip, amérikaning téxnika shirketliri bilen hemkarlashmaqchi bolghan.

Erkin ekrem ependi Uyghurlar duch kelgen zulumgha köz yumghan ereb döletlirining kelgüside xitay ajizlashqan haman Uyghur mesilisidiki meydanini özgertishi mumkinlikini qeyt qildi.

Gordon chang ependi ereb döletlirining Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqan xitayni qollighanliqini eyiblep mundaq dédi: “Xitay bu qétim qaysi terepte turidighanliqini éniq tallidi, shunga u hergiz tinchliqni qoghdighuchi bolalmaydu. Ereb ellirining Uyghur, qazaq we bashqa türkiy xelqlerdin yüz örügenliki intayin shermende bir ish. Ular musulmanlargha irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqan xitayni dawamliq qollimaqta, tarix ularning bu nomussiz tallishini hergiz untumaydu”.  

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.