Уйғурларниң көзидики ақсайчин вә хитай-һиндистан уруши

Мухбиримиз гүлчеһрә
2020-10-27
Share
hindistanning-keshmir-rayonigha-hijret.jpg 1949-Йилиниң ахирида һиндистанниң кәшмир райониға һиҗрәт қилған уйғур мусапирлардин бир гуруппа. 1950-Йил әтияз, кәшмир.
RFA/Qutlan

Хәритигә қарисақ, кәшмир үчкә бөлүнгән болуп, униң бир парчиси һиндистанға, бир парчиси пакистанға, йәнә бир кичик парчиси һазир хитайға тәвә болуп турмақта. Нөвәттә хитайға тәвә болған қисми уйғур диярида болуп, хотән вилайитиниң хотән наһийәси тәвәсидә, йәни униң чеграси қарақаш дәрясиниң баш еқинидин башлиниду. Һиндистанға тәвә бөлики ладах дәпму атилиду, хитайға тәвә қисми ақсайчин дәп атилиду.

Шу җайда бир көл бар болуп, көлниң исмиму ақсайчин көли, қағилиқ-тибәт ташйоли ақсайчинниң оттуридин кесип өтиду.

Тарихий материялларда көрситилишичә, 1962-йилидики хитай-һиндистан уруши мушу җайда йүз бәргән. Уруш җәрянида хитай әскәрлириниң һиндистан армийәси үстидин ғәлибә қилишиму дәл мушу чегра даирисидә йүз бәргән. Хитай 1962-йили 11-айниң 20-күни уруш тохтитидиғанлиқини елан қилип, өзи тәләп қилған «әмәлий контрол линийиси» гә чекинидиғанлиқини җакарлиши билән уруш ахирлашқан.

Әйни чағдики уруш қарақурум тағлириниң 4000 метирдин юқири егизликтики қарлиқ тағ шараитида елип берилған болуп, шу вақитта хитай азадлиқ армийәсиниң тәркибидики уйғур әскәрләрниң бу урушқа «топ йеми» қилип селинғанлиқи һазирғичә уйғурлар арисида һекайә қилинип келинмәктә.

Һиндистан урушида қурбан болған уйғур җәңчиләрниң бир қисми гума наһийиси вә қағилиқ наһийәлири тәвәсигә вә қарақурум тағлири бағриға көмүлгән.

Әйни вақитта «уруш һашири» һесабида җәңгә қатнаштурулуп, кейин хитай тәрипидин «уруш қәһримани» сүпитидә тәшвиқ қилинған исмаил мәмәт, әйни вақитта или һәрбий райони һәрәмбағ мустәқил баталиюни 3-рутисидин қәшқәргә йөткәп апирилған. Андин 1962-йили 10-айда хитай-һиндистан чегра урушиға қатнаштурулған. Униң сәбдашлири билән мүрини-мүригә тирәп батурлуқ билән уруш қилғанлиқи, хитайниң шу қетимлиқ урушта ғәлибә қилишида муһим рол ойниғанлиқидәк иш-излири 1970-йиллардики уйғур елиниң башланғач мәктәп дәрсликигә киргүзүлгән иди.

Биз 1962-йилдики хитай-һиндистан урушида уйғурларниң қандақ рол ойниғанлиқи һәққидә йәниму толуқ мәлуматларға игә болуш үчүн бир қанчә уйғур мутәхәссисләр билән сөһбәт елип бардуқ.

Түркийәдики пешқәдәм уйғур зиялийлиридин һамидхан көктүрүк әпәнди әйни вақитта һиндистан урушиға қатнишип, 1970-йилларда кәшмирдин түркийәгә келип йәрләшкән мәхмут хотән дегән мойсипит кишидин аңлиғанлирини баян қилип өтти. Мәхмут хотән әйни вақитта хитай һөкүмитиниң сабиқ миллий армийәниң қалдуқ уйғур әскәрләрни шу қетимлиқ җәңгә салғанлиқи, ақсайчин бурундин уйғурларниң земини болғачқа, миллий армийә җәңчилириниң шу қетимлиқ урушта ана тупрақлирини қоғдаш үчүн зор җәңгиварлиқ көрситип, зәпәр қочқанлиқини сөзләп бәргән икән.

Түркийәдә яшаватқан пешқәдәм уйғур сиясий паалийәтчиси мәмтимин һәзрәт әпәнди йеқинда ютуп қанилида, хитай-һиндистан урушиниң тарихи һәққидики әслимилири вә билидиғанлирини аңлитип өткән. У бу икки дөләт тоқунушиниң уйғурларниң сиясий тәқдири билән мунасивәтлик икәнликини, шундақла қайта тоқунуш йүз бәргәндә буниң атом урушиға айлиниш еһтималиға болған әндишисини оттуриға қойған.

2020-Йили 6-айниң 15-күни хитай-һиндистан икки дөләт оттурисида йүз бәргән қанлиқ тоқунуштин кейин, икки дөләт мунасивити җиддийләшкән. Хәлқара истратегийә институтиниң елан қилишичә, «ишәнчлик пакитлар һиндистан-хитай икки тәрәпниң әмәлий чегра контрол сизиқиниң икки тәрипидә әскәрлирини көрүнәрлик көпәйткәнликини көрсәтмәктә» икән.

Уйғур дияриға йеқин болған ақсайчинда бу йил июлдин башланған хитай-һиндистан сүркилишлиридин кейин, хитай һөкүмитиниң бу чегра райониға йеқин болған хотәнниң қарақаш, қәшқәрниң қағилиқ қатарлиқ җайларда қайта-қайта һәрбий маниверларни өткүзгәнлики мәлум. Шундақла йеқинқи мәзгилләрдә җайларда алий мәктәп пүттүрүп иш күтүп турған уйғур яшлириниму әскәрликкә қобул қиливатқанлиқидәк мәлуматлар ғәйри-рәсмий учур мәнбәлиридин ашкариланмақта. Чәт әлләрдики уйғурларниң тор мулаһизилиридә болса хитай-һиндистан оттурисида қайтидин қораллиқ тоқунуш пәйда болса, хитай йәнә уйғурларни урушқа саламду, дегәндәк муназириләрни мәйданға кәлтүрмәктә.

Бу һәқтә тивиттер вә башқа уйғурлар қоллинидиған муназирә мәйданлирида өзиниң анализлирини оттуриға қоюватқан шиветсийә уйғур маарип уюшмисиниң сабиқ мәсули абдулла көкяр әпәнди зияритимизни қобул қилип, «уйғур мәсилиси хәлқараниң диққәт нуқтисиға айланған бир вақитта, хитай мәқсәтлик һалда ақсайчинда җиддийлик вә сүркилиш пәйда қилиш арқилиқ диққәтни башқа яққа йөткәватиду,» деди.

Әнқәрәдики уйғур тәтқиқат институтиниң мудири доктор әркин әкрәм әпәнди хитай билән һиндистан оттурисида 1962-йили йүз бәргән урушниң сәвәби һәққидә қисқичә тохталди. Әркин әкрәмниң илгири сүрүшичә, 1959-йилдики тибәт қозғилиңидин кейин, һиндистанниң далай ламаға панаһлиқ бериши икки дөләт оттурисида бир қатар шиддәтлик сүркилишләргә сәвәб болған. Хитай һиндистандин өч елишни мәқсәт қилип қозғиған бу урушта көплигән уйғур әскәрләр урушқа сәпәрвәр қилинип, ахири һиндистанни йәңгән.

Униң қаришичә, гәрчә хәлқаралиқ келишимләрдә талаш-тартиштики ладақ районида қорал ишләтмәслик бәлгилимиси болсиму, әгәрдә уйғур дияриға чеградаш бу җайда хитай-һиндистан арисидики ихтилап қайта урушқа айланған тәқдирдә, хитайниң тарихтикигә охшаш уйғурларни қайтидин бу урушқа сөрәп кириш еһтималлиқини йоқ дегили болмайдикән. У һалда һиндистан чегра қисмида нөвәттә тибәтләрдин тәшкилләнгән бир әскирий қисим мәвҗут болған шараитта, йүз бәргүси бу чегра урушида қан төккүчиләрниң уйғурлар билән тибәт әскәрлири болидиғанлиқидәк ақивәтни қияс қилиш тәс әмәс икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.