Uyghurlarning közidiki aqsaychin we xitay-hindistan urushi

Muxbirimiz gülchéhre
2020-10-27
Élxet
Pikir
Share
Print
1949-Yilining axirida hindistanning keshmir rayonigha hijret qilghan Uyghur musapirlardin bir guruppa. 1950-Yil etiyaz, keshmir.
1949-Yilining axirida hindistanning keshmir rayonigha hijret qilghan Uyghur musapirlardin bir guruppa. 1950-Yil etiyaz, keshmir.
RFA/Qutlan

Xeritige qarisaq, keshmir üchke bölün'gen bolup, uning bir parchisi hindistan'gha, bir parchisi pakistan'gha, yene bir kichik parchisi hazir xitaygha tewe bolup turmaqta. Nöwette xitaygha tewe bolghan qismi Uyghur diyarida bolup, xoten wilayitining xoten nahiyesi teweside, yeni uning chégrasi qaraqash deryasining bash éqinidin bashlinidu. Hindistan'gha tewe böliki ladax depmu atilidu, xitaygha tewe qismi aqsaychin dep atilidu.

Shu jayda bir köl bar bolup, kölning ismimu aqsaychin köli, qaghiliq-tibet tashyoli aqsaychinning otturidin késip ötidu.

Tarixiy matériyallarda körsitilishiche, 1962-yilidiki xitay-hindistan urushi mushu jayda yüz bergen. Urush jeryanida xitay eskerlirining hindistan armiyesi üstidin ghelibe qilishimu del mushu chégra da'iriside yüz bergen. Xitay 1962-yili 11-ayning 20-küni urush toxtitidighanliqini élan qilip, özi telep qilghan "Emeliy kontrol liniyisi" ge chékinidighanliqini jakarlishi bilen urush axirlashqan.

Eyni chaghdiki urush qaraqurum taghlirining 4000 métirdin yuqiri égizliktiki qarliq tagh shara'itida élip bérilghan bolup, shu waqitta xitay azadliq armiyesining terkibidiki Uyghur eskerlerning bu urushqa "Top yémi" qilip sélin'ghanliqi hazirghiche Uyghurlar arisida hékaye qilinip kélinmekte.

Hindistan urushida qurban bolghan Uyghur jengchilerning bir qismi guma nahiyisi we qaghiliq nahiyeliri tewesige we qaraqurum taghliri baghrigha kömülgen.

Eyni waqitta "Urush hashiri" hésabida jengge qatnashturulup, kéyin xitay teripidin "Urush qehrimani" süpitide teshwiq qilin'ghan isma'il memet, eyni waqitta ili herbiy rayoni herembagh musteqil bataliyuni 3-rutisidin qeshqerge yötkep apirilghan. Andin 1962-yili 10-ayda xitay-hindistan chégra urushigha qatnashturulghan. Uning sebdashliri bilen mürini-mürige tirep baturluq bilen urush qilghanliqi, xitayning shu qétimliq urushta ghelibe qilishida muhim rol oynighanliqidek ish-izliri 1970-yillardiki Uyghur élining bashlan'ghach mektep derslikige kirgüzülgen idi.

Biz 1962-yildiki xitay-hindistan urushida Uyghurlarning qandaq rol oynighanliqi heqqide yenimu toluq melumatlargha ige bolush üchün bir qanche Uyghur mutexessisler bilen söhbet élip barduq.

Türkiyediki péshqedem Uyghur ziyaliyliridin hamidxan köktürük ependi eyni waqitta hindistan urushigha qatniship, 1970-yillarda keshmirdin türkiyege kélip yerleshken mexmut xoten dégen moysipit kishidin anglighanlirini bayan qilip ötti. Mexmut xoten eyni waqitta xitay hökümitining sabiq milliy armiyening qalduq Uyghur eskerlerni shu qétimliq jengge salghanliqi, aqsaychin burundin Uyghurlarning zémini bolghachqa, milliy armiye jengchilirining shu qétimliq urushta ana tupraqlirini qoghdash üchün zor jenggiwarliq körsitip, zeper qochqanliqini sözlep bergen iken.

Türkiyede yashawatqan péshqedem Uyghur siyasiy pa'aliyetchisi memtimin hezret ependi yéqinda yutup qanilida, xitay-hindistan urushining tarixi heqqidiki eslimiliri we bilidighanlirini anglitip ötken. U bu ikki dölet toqunushining Uyghurlarning siyasiy teqdiri bilen munasiwetlik ikenlikini, shundaqla qayta toqunush yüz bergende buning atom urushigha aylinish éhtimaligha bolghan endishisini otturigha qoyghan.

2020-Yili 6-ayning 15-küni xitay-hindistan ikki dölet otturisida yüz bergen qanliq toqunushtin kéyin, ikki dölet munasiwiti jiddiyleshken. Xelq'ara istratégiye institutining élan qilishiche, "Ishenchlik pakitlar hindistan-xitay ikki terepning emeliy chégra kontrol siziqining ikki teripide eskerlirini körünerlik köpeytkenlikini körsetmekte" iken.

Uyghur diyarigha yéqin bolghan aqsaychinda bu yil iyuldin bashlan'ghan xitay-hindistan sürkilishliridin kéyin, xitay hökümitining bu chégra rayonigha yéqin bolghan xotenning qaraqash, qeshqerning qaghiliq qatarliq jaylarda qayta-qayta herbiy maniwérlarni ötküzgenliki melum. Shundaqla yéqinqi mezgillerde jaylarda aliy mektep püttürüp ish kütüp turghan Uyghur yashlirinimu eskerlikke qobul qiliwatqanliqidek melumatlar gheyri-resmiy uchur menbeliridin ashkarilanmaqta. Chet ellerdiki Uyghurlarning tor mulahiziliride bolsa xitay-hindistan otturisida qaytidin qoralliq toqunush peyda bolsa, xitay yene Uyghurlarni urushqa salamdu, dégendek munazirilerni meydan'gha keltürmekte.

Bu heqte tiwittér we bashqa Uyghurlar qollinidighan munazire meydanlirida özining analizlirini otturigha qoyuwatqan shiwétsiye Uyghur ma'arip uyushmisining sabiq mes'uli abdulla kökyar ependi ziyaritimizni qobul qilip, "Uyghur mesilisi xelq'araning diqqet nuqtisigha aylan'ghan bir waqitta, xitay meqsetlik halda aqsaychinda jiddiylik we sürkilish peyda qilish arqiliq diqqetni bashqa yaqqa yötkewatidu," dédi.

Enqerediki Uyghur tetqiqat institutining mudiri doktor erkin ekrem ependi xitay bilen hindistan otturisida 1962-yili yüz bergen urushning sewebi heqqide qisqiche toxtaldi. Erkin ekremning ilgiri sürüshiche, 1959-yildiki tibet qozghilingidin kéyin, hindistanning dalay lamagha panahliq bérishi ikki dölet otturisida bir qatar shiddetlik sürkilishlerge seweb bolghan. Xitay hindistandin öch élishni meqset qilip qozghighan bu urushta köpligen Uyghur eskerler urushqa seperwer qilinip, axiri hindistanni yenggen.

Uning qarishiche, gerche xelq'araliq kélishimlerde talash-tartishtiki ladaq rayonida qoral ishletmeslik belgilimisi bolsimu, egerde Uyghur diyarigha chégradash bu jayda xitay-hindistan arisidiki ixtilap qayta urushqa aylan'ghan teqdirde, xitayning tarixtikige oxshash Uyghurlarni qaytidin bu urushqa sörep kirish éhtimalliqini yoq dégili bolmaydiken. U halda hindistan chégra qismida nöwette tibetlerdin teshkillen'gen bir eskiriy qisim mewjut bolghan shara'itta, yüz bergüsi bu chégra urushida qan tökküchilerning Uyghurlar bilen tibet eskerliri bolidighanliqidek aqiwetni qiyas qilish tes emes iken.

Toluq bet