Көзәткүчиләр хитайниң марко рубийо қатарлиқ 4 нәпәр америка әмәлдариға «җаза тәдбири» елан қилишини «тәнтәклик» дәп баһалиди

Мухбиримиз ирадә
2020-07-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка кеңәш палата әзалири марко рубийо әпәнди йиғинда сөз қилмақта. 2020-Йили 10-июн, вашингтон.
Америка кеңәш палата әзалири марко рубийо әпәнди йиғинда сөз қилмақта. 2020-Йили 10-июн, вашингтон.
AP

Америка һөкүмити 9-июл күни хитайниң уйғур елидики чен чүәнго, җу хәйлун қатарлиқ 4 нәпәр әмәлдарини уйғурларға қаритилған зулумда рол алғанлиқи үчүн «йәр шари магнетиский қануни» арқилиқ җазалиған иди. 13-Июл дүшәнбә күни хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси хуа чүнйиң хитайниңму американиң 4 нәпәр әмәлдариға җаза тәдбири қойидиғанлиқини елан қилған. Бу әмәлдарлар америка кеңәш палата әзалири марко рубийо вә тед круз, америка авам палата әзаси кирис симит вә америка ташқи ишлар министирлиқиниң дини әркинликкә мәсул алаһидә әлчиси сәм бровнбәг қатарлиқлардин ибарәт.

Хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси хуа чүнйиң дүшәнбә күнидики мухбирларни күтүвелиш йиғинида җаза тәдбирлириниң дүшәнбә күнидин етибарән күчкә игә болидиғанлиқини тәкитлигән, бирақ у җаза тәдбирлириниң немиләрни өз ичигә алидиғанлиқи һәққидә тәпсилий тохталмиған.

Мәзкур қарар елан қилинғандин кейин сенатор тед круз дәрһал язма баянат елан қилди. У баянатида «хитай коммунистик партийәси қаттиқ қорқуп кәтти, шуңа у һуҗум қиливатиду,» деди. У баянатида хитай һөкүмитиниң бир милйондин артуқ уйғурни җаза лагерлириға солиғанлиқини, мәҗбурий бала чүшүрүш вә туғмас қилиштәк қәбиһ усуллар билән миллий тазилаш елип бериватқанлиқини тәкитлигән. У: «булар йол қоюшқа болмайдиған қәбиһ кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиридур. Җ к п рәһбәрлири силәргә дәйдиғиним шуки, әпсус мениң таҗсиман вирусни йошуруш арқилиқ дуня миқясида милйонлиған кишиләрниң һаятиға хәвп йәткүзгән мустәбит дөләткә саяһәт қилиш пиланим йоқ,» дегән.

Сенатор марко рубийому өзиниң тивиттер һесабида буниңға қизиқарлиқ қилип: «хитай компартийиси мени хитайға кириштин чәкләпту, улар мени яхши көрмәйдиған охшимамду?» дәп язған.

Америкадики кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлири директори софи ричардсон радийомизға сөз қилип, өзиниң буни «тәнтәкләрчә һуҗум» дәп қарайдиғанлиқини ейтти.

У мундақ деди: «хитай һөкүмити ениқла кишилик һоқуқ мәсилисидә америкадики интайин актип дөләт мәҗлиси әзалиридин өч алмақчи. Бирақ хитайниң бу җаза тәдбириниң немиләрдин ибарәт икәнлики ениқ болмаслиқ билән биргә, униң америка әмәлдарлириға көрситидиған тәсири чоң әмәс. Униң үстигә алдинқи һәптә хитайниң 4 нәпәр әмәлдариға қарши чиқирилған җазалаш тәдбирини америка дөләт мәҗлис әзалири әмәс, бәлки америка ташқи ишлар министирлиқи вә америка малийә министирлиқи чиқарған. Хитайниң мунасивәтсиз кишиләрни җазалиши уларниң бу җаза тәдбирини техиму муҗимәлләштүривәткән. Шу ноқтилардин қариғанда, хитайниң бу һәрикити кишигә пакитларға уйғун, қануний асасқа уйғун бир қарардәк әмәс, бәлки әхимиқанә вә тәнтәкләрчә һуҗумдәк тәсир бериду.»

Америка ташқи ишлар министирлиқи болса хитайниң бу қарарини «мәсулийәтни үстигә алмайдиғанлиқиниң ипадиси,» дәп баһалиди. Америка ташқи ишлар министирлиқи баянатида төвәндикиләрни деди: «бейҗиң һөкүмити 13-июл елан қилған баянатида, хитайдики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини ашкарилаш үчүн бошашмай тиришчанлиқ көрситиватқан америка һөкүмәт әмәлдарлири вә органлириға өч елиш характерлик җаза елан қилди. Бу тәһдидләр бизни шинҗаңдики аз санлиқ милләт әзалириға қаритилған кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлири, җүмлидин кәң көләмлик тутуп туруш, мәҗбурий туғмас қилиш, бала чүшүрүш шундақла диний вә миллий чәклимиләрни йолға қойған компартийә әмәлдарлирини җазалаштин тосуп қалалмайду.»

Америка ташқи ишлар министирлиқи йәнә хитай һөкүмити қойған җаза тәдбирлири билән американиң кишилик һоқуқни дәпсәндә қилған хитай әмәлдарлириға қойған җазаси арисида әхлақий җәһәттин алғанда, бир-биригә тәңләштүридиған һечқандақ нуқтиниң йоқлуқини тәкитлигән.

Америкадики уйғур зиялийси елшат һәсән әпәнди сөзидә «хитай бу һәрикити арқилиқ өзиниң мутиһәмликини хәлқараға йәниму ашкарилиди,» дәп көрсәтти.

Хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси хуа чүнйиң дүшәнбә күни 4 нәпәр америка әмәлдариға җаза тәдбири қойидиғанлиқини елан қилғанда «шинҗаңдики ишлар хитайниң ички иши, американиң буниңға арилишиш һоқуқи йоқ, америка хитайниң ички ишлириға арилишишни тохтитиши керәк,» дәп қайта-қайта тәкрарлиған.

Бирақ доктор софи ричарсон буниң хаталиқини билдүрди. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлири директори софи ричардсонн хитай хәлқаралиқ қанунларға қол қойған дөләт болған икән, у һалда униң хәлқараниң тәкшүрүшини қобул қилиш мәҗбурийити бар, дәп көрсәтти.

У мундақ деди: «хитай һөкүмити өз ихтиярлиқи билән бир дөләтниң ички кишилик һоқуқ мәсилилирини хәлқарада муназигә қоюшқа имканийәт яритидиған хәлқаралиқ кишилик һоқуқ келишимигә қол қойған. Бундақ келишимләрниң әһмийити дәл мушу йәрдә. Улар дөләтләрниң һәрикитини көзитип туруш үчүн бәрпа қилинған. Әгәр хитай һөкүмити өзиниң ички мәсилилириниң хәлқарада талаш-тартиш қилинишини халимайдикән, у һалда у бундақ хәлқаралиқ келишимләрни имзалимаслиқи, бирләшкән дөләтләр тәшкилатидәк тәшкилатлардинму пүтүнләй чекинип чиқиши керәк.»

Бүгүн йәнә америка дөләт мәҗлисиниң хитай ишлири комитетиму баянат елан қилип хитайниң бу һәрикитини әйиблиди. Улар баянатида хитайни башқиларни әйибләш орниға өзиниң уйғур елидики зулумини тохтитишқа дәвәт қилди. Улар баянатида: «бу хитай һөкүмитиниң дуня миқясида хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндичилики вә башқа универсал һоқуқларға қилған һуҗумини тәнқид қилғучиларға қаратқан йәнә бир қетимлиқ тәһдит вә қорқутуш урунушидур. Биз америка дөләт мәҗлиси хитай ишлири комитети һәргизму сүкүт қилмаймиз, биз хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини ашкарилашқа һәм шундақла америка һөкүмити вә башқа һөкүмәтләрни буниңға қарши туруш һәққидә бесим қилишни давамлаштуримиз,» дегән.

Америка һөкүмити алдинқи һәптә уйғур елидики зулумда рол алған уйғур районлуқ парткомниң секретари чен чүәнго қатарлиқ 4 нәпәр әмәлдарни «йәршари магнетиский қануни» арқилиқ җазалиған. Америка малийә министирлиқи американиң бу җаза тәдбирлирини йүргүзүштә өзиниң дунядики малийә һоқуқидин толуқ пайдилинидиғанлиқини әскәрткән. Хитай тәрәп болса буниңдин қаттиқ нарази болуп, уни қараридин ваз кечишкә чақирған.

Бирақ америка ақсарайниң дөләт хәвпсизлики мәслиһәтчиси роберт обрайин «вашингтон почтиси» гезитидә елан қилған мақалиси арқилиқ президент трампниң хитайни уйғурларға қилған зулуми сәвәблик җазалашни давамлаштуридиғанлиқидин хәвәр бәргән. У мақалисидә «әгәр өткән әсир бизгә бир нәрсә өгәтти дейилсә, у һалда у күчлүк дөләтләр қоллиған хәтәрлик идеологийәләрниң яман ғәрәзлик һәрикитиниң пәқәтла өз чигриси биләнла чәклинип қалмайдиғанлиқидур. Шуниң үчүн америка уйғурлар үчүн вә барлиқ кишиләр үчүн шинҗаңдики әмәлийәтни ашкарилашқа давам қилиду,» дәп язған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт