Xitayning jenwede bazargha salghan atalmish “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi” teshwiqati reddiyege duch kelgen

4-Iyul küni b d t ning jenwediki 56-qétimliq kishilik hoquq yighini ötküzülüwatqan peytte, xitay wekilliri uninggha yandash teshwiqat yighini ötküzüp, atalmish “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi” berpa qilish qurulushi, xitaydiki milletler mesilisini hel qilishning eng yaxshi yoli, dep körsetken.

“Xitay xewerliri” torining 8-iyuldiki xewirige qarighanda, “Xitay az sanliq milletler tashqi alaqe we almashturush jem'iyiti” namliq xitay hökümitining qollishidiki atalmish “Ammiwi jem'iyet” ning uyushturushi bilen b d t ning jenwediki bash ishtabida “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi berpa qilish arqiliq milletlerning toqunushi we ziddiyitige taqabil turush” dégen mexsus teshwiqat yighini ötküzülgen. Bu yighinda, mezkur jem'iyetning da'imiy ishlargha mes'ul mu'awin re'isi wéy goshyong “Xitayning milletler xizmitini bashqurushtiki muweppeqiyetlik tejribiliri” ni tonushturghan. Wéy goshyongning doklatida xitayning milletler xizmitidiki atalmish “Muweppeqiyetliri” gerche konkrét shekilde tilgha élinmighan bolsimu, emma u gherbte meydan'gha kelgen milletler hoquqi modélining “Riqabetke duch kelgenliki” ni, xitayning “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi qurulushi” ning milletler mesilisini eng yaxshi shekilde hel qilidighan xitayche yéngi modél ikenlikidin gep satqan.

Türkiye hajettepe uniwérsitétining oqutquchisi, istratégiye mutexessisi doktor erkin ekremning bildürüshiche, xitayning nöwette tekitlewatqan atalmish “Ortaq gewde” chüshenchisi mahiyette xitay millitini merkez qilghan, xitay bolmighan bashqa milletlerni bu gewdige éritip singdürüwétidighan xitaylashturush siyasiti iken. Bu tégi-tektidin éytqanda, qipqizil assimilyatsiye siyasitidin bashqa nerse emes emes iken.

 “Amérika awazi” ning xewer qilishiche, 4-iyul küni b d t ning 56-qétimliq kishilik hoquq yighinida Uyghurlar mesilisi nuqtiliq témilirining biri bolghan. Wahalenki, xitay hökümiti bu yighin'gha köp kishilik wekiller ömiki ewetken bolup, bu yighinda xitay wekilliri gherb ellirining Uyghurlar mesiliside xitaygha qaratqan barliq tenqid we teklip pikirlirini birdek ret qilghan.

Amérikadiki xitay analizchisi, “Béyjing bahari” zhurnilining sabiq bash muherriri xu péng ependi, xitayning atalmish “Milletler ortaq gewdisi éngi arqiliq milletler toqunushi we ziddiyitige taqabil turush” deydighan bundaq sepsetelirining tunji qétimliq ish emeslikini eskertti. U, bu heqte pikir bayan qilip mundaq dédi:

 “Hemmige ayan bolghinidek, milletler otturisidiki toqush we ziddiyetler bügünki dunyadiki intayin ré'al mesililerning biridur. Chünki bu xil ziddiyet-toqunushlar nurghun döletlerde mewjut. Halbuki, xitaydiki milletler mesile intayin éghir bolsimu, emma xitay hökümiti nomussizliq bilen milletler mesilisini hel qilishta özini eng yaxshi ustaz, shundaqla pütün dunyagha ülge bolghudek örnek dep qarimaqta. Nöwette xitay hökümiti Uyghur we tibetler mesilisi boyiche xelq'arada nurghun tenqidlerge uchrawatqan bir peytte, atalmish ‛jungxu'a milliti ortaq gewdisi berpa qilish‚ sho'arini bazargha sélip, özining irqiy qirghinchiliq siyasetlirini perdazlap we güzelleshtürüp körsitishke urunuwatidu. ”

 “Xitay xewerliri tori” din melum bolushiche, b d t diki bu qétimliq yighinda xitay yene bir qétim ustiliq körsitip, özi terbiyelep yétishtürgen bir neper qorchaq Uyghurni “Uyghur xelqining awazi” qilip körsitip munberge élip chiqqan. Lenjudiki xitay gherbiy shimal milletler uniwérsitétining dotsénti salahiyiti bilen otturigha chiqqan reyhan'gül imam, jenwediki yighinda söz qilip, atalmish “Jungxu'a millitining köp menbelik bir gewde” ikenliki toghriliq lap urghan.

Uyghur yazghuchi we ana til pa'aliyetchisi abduweli ayupning bildürüshiche, xitay jenwege alayiten élip barghan bu Uyghur ayal-reyhan'gül imam, uning 2000-yillarning bashlirida lenjudiki gherbiy shimal milletler uniwérsitétida bille xizmet qilghan xizmetdishi iken. Abduweli ayup, xitayning her qétimliq xelq'ara yighinlarda özi yétishtürüp chiqqan atalmish “Uyghur wekili” ni otturigha chiqirip, xelq'ara jem'iyetni aldaydighanliqini, bu qétim jenwege “Uyghurlarning wekili” bolup kelgen ilgiriki xizmetdishi reyhan'gül imamningmu del shundaqlarning biri ikenlikini tekitlep ötti.

Xitay xewerliride déyilishiche, reyhan'gül imam lenjudiki gherbiy shimal milletler uniwérsitéti “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi instituti” ning dotsénti bolup, 1976-yili ürümchide tughulghan iken. Melum bolushiche, kichikidin tartip xitayche oqughan reyhan'gül imam, nöwette gherbiy shimal milletler uniwérsitétida qurulghan “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi instituti” da “Xitay milletliri tarixi”, “Xitay medeniyiti omumiy nezeriyesi” qatarliq derslerni ötidiken.

Xitay analizchisi xu péng ependi, xitay hökümitining b d t ning kishilik hoquq yighinidin ibaret bu xelq'araliq sehnide atalmish “Uyghur wekil” ni otturigha chiqirip, uning éghizidin “Jungxu'a millitining köp menbelik bir gewde” ikenlikini teshwiq qildurushtiki siyasiy gherizi heqqide toxtilip mundaq dédi:

 “Éniqki, xitay bu qétimqi b d t yighinida xelq'ara jem'iyetni aldash üchün, bir qisim az sanliq millet kishilirini mexsus sözleshke orunlashturghan. Yeni bir Uyghur éghizi arqiliq, qedimki dewrlerdin bashlapla Uyghur élining xitayning bir qismi ikenlikini teshwiq qildurghan. Shuning bilen bir waqitta, rayondiki milletlerning ezeldin xitaylar bilen medeniyet jehette öz'ara yughurulup yashighanliqi toghriliq gep satquzghan. Yighinda yene bir “Tibet wekil” ning shexsiy hayati we a'ilisining kechürmishliridin paydilinip, xitay kompartiyesining milletler siyasitining neqeder yaxshi ikenlikini, shundaqla nöwette tibetlerning turmushining qanchilik bextlik ikenlikini körsetmekchi bolghan. Démekki, xitayning b d t yighinigha özliri terbiyeligen atalmish Uyghur we tibet ‛wekili‚ ni ewetishtiki meqsiti, ularning éghizi arqiliq öz aldamchiliqini yépish, shundaqla b d t da oynighan saxta oyunlirini ‛ishenchlik‚ qilip körsitishke urunushtur.”

Xitayning bu qétimliq b d t da ötküzülgen yighinda qandaq rezil oyunlarni oynishidin qet'iynezer, özining saxta qilmishlirini yoshurup qalalmighan, shundaqla dunyani aldash gherizigimu yételmigen. Amérikaning b d t kishilik hoquq kéngishide turushluq wekili mishél taylor (Michele Taylor) 4-iyul künidiki 56-qétimliq kishilik hoquq yighinida, Uyghur élide “Irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetning yenila dawam qiliwatqanliqi” ni tekitligen.