Istanbuldiki xitay konsulxanisi a'ilisidikiler lagérgha tutulghan Uyghur yashlirining iltimasini qobul qilishni ret qildi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-08-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Lagér shahitliri we jaza lagéri qurbanlirining türkiyede turushluq yéqinliri xitay konsulxanisining aldida. 2020-Yili 14-awghust, istanbul.
Lagér shahitliri we jaza lagéri qurbanlirining türkiyede turushluq yéqinliri xitay konsulxanisining aldida. 2020-Yili 14-awghust, istanbul.
RFA/Erkin Tarim

14-Awghust küni lagér shahitliri we jaza lagéri qurbanlirining türkiyede turushluq yéqinliri teshkillinip, xitayning istanbul sariyer rayonidiki konsuxanisigha iltimas sunmaqchi bolghan, emma xitay konsulxanisi bu yashlarning a'ilisidikilerni qoyup bérishini telep qilip yazghan iltimasini qobul qilmighan. Mezkur pa'aliyetni uruq-tughqanliri xitay hökümiti teripidin jaza lagérlirigha, türmilerge solan'ghan iz-dériki yoqalghan kishilerning türkiyediki yéqinliri orunlashturghan. Ularning hemmisi a'ile ezalirining foto-suretliri bésilghan maykilarni kiygen halda xitayning istanbuldiki konsulxanisining aldigha bérip, xitay hökümitining uruq-tughqanlirini we jaza lagérliridiki bigunah Uyghurlarni qoyup bérishini telep qilghan iltimasni sun'ghan bolsimu, emma xitay konsulxanisi ularning iltimasini alghili unimighan.

Pa'aliyetke 11 neper Uyghur yash qatnashqan bolup, bulargha wakaliten jewlan shirmemet metbu'at bayanati oqup ötken. Jewlan shirmemetning qorghas nahiyelik soda-sana'et birleshmiside 30 yil xizmet qilghan, bu yil 56 yashqa kirgen anisi süriye tursun xitay hökümiti teripidin "Xitay dölitining ma'aripini közge ilmasliq" bilen eyiblinip, 5 yil késiwétilgen iken. Jewlan shirmemet xitay konsulxanisigha iltimas sunushtiki meqsiti toghrisida toxtilip, mundaq dégen: "Biz hazir xitay konsulxanisining aldida. Biz bu yerge xitayning jaza lagérliridiki ata-ana, uruq-tughqanlirimizni qoyup bérishini telep qilip, bu yerge kelduq. 2019-Yili 12-ayning 13-küni xitayning enqerediki bash elchisi 'gérmaniye awazi' radyosiningmuxbirigha bergen bayanatida, 'Uyghurlar bizge kelsun, iltimas bersun, hel qilip béreyli' dégen idi. Biz bu bayanatigha asasen hemmimiz ayrim iltimas yézip kelduq. Tor arqiliq iltimas béreyli dések, qobul qilmighan idi, shunga bügün özimiz iltimaslirimizni élip kelsek, ular yene qobul qilmidi."

Xitay konsulxanisi teripidin iltimasi qobul qilinmighan hélihem xitay wetendishi bolghan bu Uyghur oqughuchilar: "Hey, dunya döletliri, hey türk jama'etchiliki, xitayning yalghan geplirige ishenmenglar! , hey xitay, ata-animizni qoyup ber!" dep sho'ar towlighan halda konsulxana aldidin ayrildi.

Biz bu heqte téximu tepsiliy melumat igilesh üchün mezkur pa'aliyetning teshkilligüchiliridin biri bolghan jewlan shirmemet bashliq Uyghur yashlar bilen téléfon ziyariti élip barduq.

Jewlan shirmemet ependi ata-ana, uruq-tughqan we yéqinliri jaza lagérlirigha we türmige tashlan'ghan 11 neper Uyghur yashning xitay konsulxanisigha iltimas bérish üchün barghanliqini, lékin xitayning iltimaslirini qobul qilmighanliqini bayan qildi.

Jewlan xitay konsulxanisigha bermekchi bolghan iltimaslirining mezmuni toghrisida melumat berdi.

Bügünki pa'aliyetke qatnashqan Uyghur yashlirining arqa-arqidin radyomiz arqiliq xitaygha démekchi bolghanlirini bayan qilip mundaq déyishti:

-Méning ismim mirza exmet, xitay hökümitidin gunahsiz bolghan qérindishimni, küyü'oghlimizni we 4 dostumni derhal qoyup bérishini telep qilimen.

-Méning ismim abduxaliq eziz, men hazir türkiyede yashawatimen. Xitay hökümiti dadam eziz nasirni 8 yil, anam amine abdulbaqini 5 yil késiwétiptu. Inim abdulbaqi eziz nede? kim béqiwatidu, unimu bilmeymen. Xitay hökümitidin atam bilen apamni qoyup bérishini telep qilimen.

-Men gül'ayshe, méning a'ilemdin üch kishini, chong singlimni, kichik singlimni we apamni 25 yil, 19 yil we 15 yildin késiwetti, ular bigunah. Men xitay hökümitining bir tughqan qérindashlirimni we apamni shertsiz qoyup bérishini telep qilimen.

-Méning ismim meghpiret, men hazir aliy mektepte oquwatimen. Méning akam reshit ablimit 2017-yili xitay teripidin tutup kétilgen. Uningdin bashqa tagham zahir abdullah 2016-yili xitay teripidin tutqun qilinip, 12 yilliq qamaq jazasi bérilgen iken. Ular tijaretchi idi. Xitay hökümitidintutup kétilgen bigunah tughqanlirimni qoyup bérishini telep qilimen.

-Méning ismim alimjan, men türkiye istanbulda turuwatimen. A'ilemdin 7 ademni xitay jaza lagérigha solaptiken, hazirghiche iz-déreki yoq. Bularni xitaydin soray dep konsulxanigha kelgen idim.

-Méning dadam toxti emet, apam aynurxan qasim, chong akam emetjan toxti, kichik akam memetjan toxti, chong singlim aygül toxti, kichik singlim arzugül toxti, chong singlimning éri turghun eysa, kichik singlimning yoldishi we méning ayalim peride yasin, oghlum abduleziz, qizim nadire, chong akamning oghli abdullah bolup, 13 kishi iz-déreksiz yoq bolup ketti. Bulardin héchqandaq xewer alalmidim. Bügün ularni sürüshte qilip xitay konsulxanisigha iltimas sun'ghan bolsammu, ular iltimasimni almidi.

Méning dadam 2017-yili 5-ayda jaza lagérlirigha élip kétildi. Hazirgiche xewer yoq, men xitay hökümitining bigunah dadamni qoyup bérishini telep qilimen.

-Men medine hilalidin, türk wetendishi bolghan singlim mewlude hilalidinni xitay hökümitining derhal qoyup bérishini telep qilimen.

-Méning ismim amine, 2016-yili 6-aydin bashlap, méning a'ilemdin chong akam abdusopur éli, kichik akam abdushükür éli we acham patime qatarliqlarni xitay jaza lagérigha élip ketken iken. Hazirgiche bulardin we bularning bala-chaqiliridin héchqandaq xewer alalmidim. Bügün sürüshte qilip iltimas bérey dep barsam, xitay iltimasimnimu almidi, bigunah insanlarni xitayning derhal qoyup bérishini telep qilimen.

-Men melikezade hebibul, bizning a'ilidin hazir 5 kishi lagérda. Atam hebibul hazir 80 yashta. Pénsiyege chiqqan saqchi. Acham mihri'ay hebibulmu dölet saqchisi idi. Akam alim habibul turpanda türmide ishleytti. Akam memet hebibulmu lagérda. Beshinchi qérindishim bahargül hebibul, umu dölet kadiri idi. Bizning a'ilidin 5 kishi türme we lagérlarda yatmaqta.

Enqerediki xitay elchisining téléwiziyelerde bergen bayanatlirida "Uyghurlarning derdi bolsa xitay elchixanisigha iltimas qilsa, hel qilip béridighanliqi" ni éytip wede bergen idi. Emma Uyghur yashlar iltimas yézip aparsa, istanbuldiki xitay konsulxanisi ularning derdini anglash u yaqta tursun, hetta ularning iltimasini qobul qilmighan. Buni andaq chüshinish kérek? enqerediki Uyghur tetqiqat institutining mudiri doktor erkin ekrem ependi xitayning siyasiy medeniyitide yalghanchiliqning muhim orun tutidighanliqini, buningdin xitayning mahiyitini körüwalghili bolidighanliqini otturigha qoydi.

Türkiyening oxshimighan yerliride öyidikilirining dewasini qiliwatqan bu yashlar 22-iyul küni akt t w téléwizyesige chiqip ata-ana we uruq-tughqanlirining tragédiyesini anglatqan idi. 27-Iyul küni bolsa istanbul beyazit meydanida muxbirlarni kütüwélish yighini we namayish pa'aliyiti élip barghan idi.

Toluq bet