Xitay néme üchün Uyghurlarni kuweytte muqam éytquzup ussulgha salidu?

Washin'gtondin muxbirimiz gülchéhre teyyarlidi
2024.05.31
kuweyt-uyghur-ussul Kuweyttiki xitay medeniyet merkizining orunlashturushida, 27-may düshenbe kuweytte ötküzülgen xitay medeniyet almashturush küni pa'aliyiti körünüshi. 2024-Yili 27-may, kuweyt
kw.china-embassy.gov.cn

Xitayning Uyghurlar üstidiki irqi qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetliri ashkarilinip, xelq'arada bolupmu gherb démokratik ellirining küchlük tenqidige uchrashqa bashlighan yéqinqi bir qanche yilda, Uyghur irqi qirghinchiliqini inkar qilish, Uyghur we bashqa musulmanlargha qaratqan diniy siyasitini perdazlap körsitish xitay hökümitining islam döletliri we ottura sherqqe qaratqan diplomatiyesidiki asasliq nuqtilarning birige aylandi.

Xitayning tashqi dunyadiki “Shinjang teshwiqati” ta aktip rol oynawatqan, yer shari téléwiziyesi (CGTN) ning 28-may xewirige qarighanda, xitay hökümiti, kuweyttiki xitay medeniyet merkizining orunlashturushida, 27-may düshenbe kuweytte xitay medeniyet almashturush küni pa'aliyiti ötküzgen.

CGTN Ning xewiride tekitlinishiche, kuweytte turushluq xitay bash elchisining ayali myaw xeyyen, kuweyttiki xitay medeniyet merkizining mudiri shya jyenféng qatarliqlar bash bolghan bu pa'aliyette, ikki xelq otturisidiki medeniyet almashturush we öz'ara chüshinishni kücheytishning muhimliqini tekitlen'gen. Bu pa'aliyetke kuweyttiki diplomatlar, her sahediki muhim shexsler we amma qatnashqan. Pa'aliyetke qatnashqan kuweyt ishtirakchiliri yene yelpügüch yasash, xitay kiyimliri kiyish, hösnxet yézish, qeghez késish qatarliq xitay medeniyiti we örp-adetliridin ewrishke élish qatarliq pa'aliyetliri élip barghan.

Xitay da'iriliri yene 5-ayning 28-küni, 60 kishilik shinjang medeniyet-sen'et wekiller ömiki teshkillep kuweytte “Shinjang yaxshi jay” dégen téma astida chong tiptiki naxsha usul nomurlirini körsitishni we “Shinjang obrazi” fotograf körgezmisini bashlighan. Shundaqla yene “Shekilsiz medeniyet misraliri shinjang” bash témisida medeniyet we ijadiy sowghat körgezmisi qatarliq bashqa pa'aliyetlermu ötküzülidiken. Uyghur muqam artislirimu bu qétimqi pa'aliyettin orun alghan.

Xitayning kuweyt elchixanisi torida tarqatqan uchurlargha qarighanda, kuweytte dawamlishiwatqan pütün pa'aliyet jeryanida xitay da'iriliri “Eger siz shinjangni ziyaret qilmisingiz, xitayning qanchilik chongluqini bilmeysiz, eger siz shinjangni ziyaret qilmisingiz, xitayning güzellikini bilmeysiz” dep bashlan'ghan keng kölemlik “Shinjang yaxshi jay” teshwiqati jeryanida, Uyghur rayonining ilgiri qedimki yipek yolidiki muhim tügün, xitay medeniyitining gherbke échiwétidighan derwazisi, sherq we gherb medeniyitini almashturush we tarqitishtiki muhim jay bolghanliqini teshwiq qilghan.

Bularda yene: “Bu yerdiki kishiler muqim we ittipaq, her qaysi milletlerning sani 25 milyondin ashidu, meyli ularning nopusi, tarixining uzunluqi, tereqqiyat sewiyesi yaki örp-adetlirining oxshimasliqigha qarimay, barliq milletlerning barawer orni bar, her millet kishiliri bille, yéngi dewrde milliy ittipaqliqning güzel menzirisini barliqqa keltürdi.” dégenler teshwiqat nuqtisi qilin'ghan.

Xitayning xewerliride, kishini meptun qilarliq bu oyunlarning kuweyt diplomatliri we ammisigha xitay medeniyitining jelpkarliqini hés qildurghanliqi teshwiq qilin'ghan.

Uyghur diyaridiki Uyghur we bashqa musulman milletlerge irqi qirghinchiliq we diniy basturush siyasetlirini dawam qiliwatqan xitay hökümitining pelestin-isra'iliye urushi bashlan'ghandin buyan bombardiman'gha uchrighan ghezzediki musulmanlarning weziyitige hésdashliq bildürüsh arqiliq, xuddi insanperwerlik himayichisidek otturigha chiqqanidi.

Undaqta xitay qandaq arqa körünüsh bilen kuweytke Uyghur sen'etkarlirini élip kélip, Uyghur muqamlirini orunditip, Uyghurlarning muzika we ussul medeniyitini körsetti? néme üchün “Shinjang yaxshi jay” teshwiqati élip baridu?

Shuni eske élish mumkinki, 2019-yili 1-yanwar kuweyt parlaméntining mu'awin re'isi usame shahin kuweyt parlaméntida Uyghur diyaridiki jaza lagérliri mesilisini tilgha alghanidi. Usame shahin parlaméntta qilghan sözide, xoten qaraqashning zawa yézisida soghuqta tonglap ölgen Uyghur naresidining resimini hemde jaza lagérlirigha a'it resimlerni körsitip turup, Uyghurlarning éghir külpetlirini, xitayning jaza lagérliridiki insaniyetke qarshi jinayetlerni tilgha alghanidi. Bu, musulman elliridin Uyghurlar üchün chiqqan tunji awaz bolup qalghanidi.

Eyni waqitta usame shahin parlaménttiki sözide, b d t irqiy ayrimichiliqqa qarshi turush komitétining resmiy doklatigha asasen sherqiy türkistanda 1 milyondin artuq Uyghur musulmanlirining jaza lagérlirigha qamilip zulumgha uchrawatqanliqini, xelq'ara jem'iyetning, bolupmu islam dunyasining buninggha qarita yéterlik derijide köngül bölmeywatqanliqini tekitligen.

Arqidin shu yilning axiri kuweyt parlaméntining 27 neper ezasi kuweyt hökümitini xitaydiki Uyghur musulmanliri we hindistandiki musulmanlarning ehwaligha köngül bölüshke chaqirip imzaliq bayanat élan qilghanidi.

Xitayning Uyghur diyarida jaza lagérlirini qurup, milyonlighan Uyghur we bashqa musulmanlarni bigunah halda solighanliqigha qarshi kuweytning inkasi, islam elliride barliqqa kelgen tunji ijabiy bir ilgirilesh bolghanidi.

Halbuki shundin buyan, xitay kuweyt we bashqa ottura sherq elliri bilen bolghan her xil munasiwetliride, Uyghur we bashqa musulmanlargha qaratqan basturush siyasetlirini perdazlap körsitish we Uyghur irqi qirghinchiliqini inkar qélishni meqset qilghan teshwiqatlirini hessilep kücheytken. Lékin shuningdin kéyin kuweyt kéyinki waqitlarda, xuddi bashqa musulman döletlirige oxshash Uyghur irqi qirghinchiliqini resmiy yosunda tilgha élip baqmidi.

Londondiki Uyghur muzika we medeniyet tetqiqatchisi doktor rachél xars (Rachel Harris) xelq'araning diqqiti ghezzede dawamlishiwatqan urush kirizisi we musulmanlarning échinishliq weziyitige merkezleshken shundaqla Uyghurlar mesilisi asasiy küntertiptin chüshüp qéliwatqandek bir weziyet shekillen'gen hazirqidek bir mezgilde, xitayning Uyghurlar üchün awaz chiqarghan musulman döliti bolghan kuweytte, xitay medeniyet bayrimi ötküzüshi, uninggha alahide Uyghur muqam we naxsha ussul artislirini ömek qilip apirip teshwiqat élip bérishning meqsiti heqqide toxtilip mundaq dédi:

“Amérika isra'iliyeni qollawatqan bir waqitta, eksiche xitayning bolsa musulman döletliri bilen bir meydanda ikenlikini ipadilep heriket qollinidighanliqi bizni heyran qaldurmisimu, xitayning özi weyran qilip yoqitiwatqan Uyghur medeniyitining bir parchisi bolghan Uyghur muqamlirini islam döletliridiki bu xil diplomatiye taktikisi qilip ishlitishi heqiqetenmu diqqet qozghashqa tégishlik mesile. Uyghurlarning weziyitining islam döletliride bundaq tézla untulup kétilishi échinarliq we epsuslinarliq bir ehwal. Bolupmu ottura sherq we musulman elliri Uyghurlarni, özining xitaygha qaratqan siyasitide kün tertipte tutup turushi kérek idi.”

Igilishimizche, kuweyttiki xitay medeniyet merkizi 2023-yili 9-ayda échilghan. Bu déngiz qoltuqi hemkarliq kéngishi (GCC) döletliri ichide xitay üchün tunji bolup, xitay bilen kuweytning dostluqi we hemkarliqini ilgiri sürüshni meqset qilip qurulghaniken.

Kuweyt tunji bolup xitay xelq jumhuriyiti bilen diplomatik munasiwet ornatqan, ottura sherqtiki tunji bolup xitay bilen “Bir belbagh bir yol” hemkarliq höjjiti imzalighan dölet.

Kéyinki 5 yilda, xitay-kuweyt munasiwiti kücheytilgen. Xitayning kuweyt bilen munasiwitining téximu tereqqiy qilishini qolgha keltürüshte aktip heriket qiliwatqanliqi melum.

Kuweyt parlaméntning 27 neper ezasi, 2019-yili 12-ayda kuweyt hökümitini xitaydiki Uyghur musulmanliri we hindistandiki musulmanlarning ehwaligha köngül bölüshke chaqirip imzaliq bayanat élan qilishning aldida kuweyt parlamént ezasi, xelq'ara insan heqliri we erkinlik teshkilatining bashqurghuchisi welid ettab taba'iy ependi bilen mejdi salim ependi, shu yili 1-noyabir istanbulgha jaylashqan sherqiy türkistan ölimalar birlikini ziyaret qilghanidi.

Xelq'ara sherqiy türkistan teshkilatliri birliki re'isi hidayetulla oghuzxan, sherqiy türkistan ölimalar birlikining rehber hemde wekilliri bilen birlikte, ziyaretke kelgen kuweyt parlamént ezalirini kütüwalghan we ular bilen xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqi we Uyghurlarning éghir weziyitini tonushturghanidi.

Uyghur teshkilatliri kuweytni öz ichige alghan islam döletliri hökümetliri we ammiwi teshkilatliri bilen hemkarliq pa'aliyetlirini élip bérip, Uyghurlar mesilisini bu döletlerning siyasiy küntertipke élip kirishke tirishchanliq körsitip kéliwatqanliqi melum. Lékin hazirghiche birmu islam döliti, jümlidin ereb döliti Uyghur irqiy qirghinchiliqini tonumidi, shuningdek ular xitay hökümiti bilen hemkarliqni téximu kücheytip keldi. Bu hemkarliqta ular xitayning yürgüzüwatqan siyasitini qollidi.

Hidayetulla oghuzxan 2022-yili aprélda sherqiy türkistan ölimalar birlikining wekilliri bolup töt kishidin terkib tapqan Uyghur hey'iti kuweytni ziyaret qilghan. Kuweyt parlaméntining ezaliri shundaqla kuweyttiki muhim ölima we shexsler bilen uchriship Uyghur mesilisini anglatqanidi.

Ziyaritimizni qobul qilghan hidayetulla oghuzxan, xitayning kuweytte teshkilligen bu medeniyet küni pa'aliyitige Uyghur sen'etkarlirini qatnashturup, “Shinjang yaxshi jay”, “Uyghurlar bextiyar yashawatidu” dégen özini aqlash taktikisi qollan'ghanliqini bildürdi.

2022-Yili 12-ayning 9-küni échilghan tunji nöwetlik xitay-déngiz qoltuqi ereb döletliri hemkarliq komitétining bashliqliri yighinida, xitay re'isi shi jinping tekitlep “Xitay kuweytning dölitining igilik hoquqi we zémin pütünlükini qoghdashni qollaydu, hemde kuweyt bilen hemkarliship, bashqa döletlerning ichki ishlirigha arilashmasliq pirinsipida ching turup, tereqqiy qiliwatqan döletler üchün intayin muhim bolghan “Altun qa'ide” dégenidi.

Kuweytning “Bir belbagh bir yol” hemkarliqigha aktip qatnishiwatqanliqi melum, hemde kuweytning xitay bilen meblegh sélish, énérgiye, ul eslihe, reqemlik iqtisad, muhit bashqurush qatarliq sahelerdiki hemkarliqni kücheytipla qalmay, reqemlik iqtisad, qanun ijra qilish bixeterlik we térrorluqqa qarshi turush hemkarliqini chongqurlashturush, medeniyet almashturushni özlüksiz kéngeytish élip élip bériwatqanliqi melum.

Amérikada yashawatqan tunggan analizchi majü ependi radiyomizning ziyaritini qobul qilip özining bu heqtiki analizini otturigha qoyup mundaq dédi:

“Bilginimizdek, kuweyt parlaménti ilgiri xitayning irqi qirghinchiliqini ottur sherq döletliri ichide tunji otturigha qoyghan dölet, shuningdin biz kuweytning ottura sherqtiki döletler ichide bir qeder démokratik ikenlikini köreleymiz. Shundaqla bu, Uyghurlargha ümid béghishlighanidi. Halbuki yéqinqi mezgillerde xitay hökümitining kuweyt bilen her sahediki hemkarliqini kücheytkenlikini körüwatimiz, xitayning mundaq pa'aliyetliride Uyghur sen'itini élip chiqishidin, uning Uyghur medeniyitini xitayning medeniyitining bir qismi qilip körsetkenlikila emes, belki ‛bizde Uyghur qirghinchiliqi mesilisi mewjut emes‚ dep körsitishke urunuwatqanliqi éniq. Biz shundaq bir ré'alliqnimu körüp yétishimiz kérekki, kuweytning yéngi padishahining barliq hoquqlarni öz qoligha élishi bilen mustebitlikte uning xitay bilen shundaqla ottura sherqtiki bashqa zalim hakimiyetlerge oxshash ortaqliq körülmekte. Bolupmu yéqinqi mezgillerde, pelestin-isra'iliye weziyitidin paydilinip xitayning ottur sherqtiki mustebit musulman hakimiyetliri bilen yenimu yéqinlishiwatqanliqi peqet siyaset sahesidiki hadisidur. Lékin, kuweyttiki musulman xelq her qandaq adaletsizlikke qarshi chiqqandek, yenila Uyghurlargha köngül bölidu we ularning weziyitidin endishe qilidu.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.