Türkiyede xitay méligha bayqut élan qilishqa awaz qoshqan shirketler köpeymekte

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-01-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiyening dénizli wilayitide bashlan'ghan "Sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliqqa qarshi xitay bilen bolghan tijaretni senmu toxtat, xitay mélini import qilma" namliq pa'aliyetning chaqiriqi.
Türkiyening dénizli wilayitide bashlan'ghan "Sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliqqa qarshi xitay bilen bolghan tijaretni senmu toxtat, xitay mélini import qilma" namliq pa'aliyetning chaqiriqi.
RFA/Erkin Tarim

Türkiyening dénizli wilayitide bashlan'ghan "Sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliqqa qarshi xitay bilen bolghan tijaretni senmu toxtat, xitay mélini import qilma" namliq pa'aliyetke awaz qoshqan shirketlerning sani 11ge yetken.

Uzun yillardin buyan Uyghurlarni qollap kéliwatqan "Denkrom süt ishlep chiqirish mashina we zapchasliri shirkiti" mudiri qadir aqinchi ependi xitaygha qarshi konkrét ishlarni qilish üchün türkiyediki barliq shirketlerni xitay mélini import qilmasliqqa chaqirish pa'aliyiti bashlighan. Qadir aqinchi ependining éytishiche hazirghiche türkiyening dénizli wilayitidiki 11 shirket awaz qoshidighanliqini jakarlighan. 

Mezkur shirketning xojayini qadir aqinchi ependi xitay mallirini almasliq pikirining qandaq otturigha chiqqanliqi toghrisida melumat bérip mundaq dédi: "Biz uzun yillardin buyan sherqiy türkistan mesilisige köngül bölüp kéliwatimiz. Sherqiy türkistan mesilisi biz üchün yéngi mesile emes. Az dégende 15 yildin buyan sherqiy türkistandin kelgen qérindashlirimiz bilen uchriship, pikir almashturup, hel qilishning yolliri toghrisida biz bash qaturuwatqan bir mesile. Biz uzundin buyan xitaygha naraziliq namayishliri ötküzduq, metbu'at bayanati berduq. Lékin, bularning dégendek ünümini körelmiduq. Shunga xitaygha iqtisadiy jehettin tesir körsiteleydighan bir pa'aliyet élip barayli dep bu pa'aliyetni bashliduq". 

Qadir aqinchi ependi yéqinda bashlan'ghan "Sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliqqa qarshi xitay bilen bolghan tijaretni senmu toxtat, xitay mélini import qilma" namliq pa'aliyetning mezmuni toghrisida misal bilen melumat bérip mundaq dédi: "Türkiyede ishlepchiqiriliwatqan bezi zapchaslar bar. Mesilen biz denkrom shirkiti ishlep chiqiriwatqan süt sowutush mashinisining matori bar. Bu matorning xitay ishlepchiqarghinimu, ispaniye ishlepchiqarghinimu amérika we yaponiye ishlepchiqarghinimu bar. Bularning bahasi oxshimaydu. Xitayda ishlepchiqirilghini ezanraq, biz 3 yil ilgirigiche xitayda ishlepchiqirilghinini ishlitettuq. Sherqiy türkistanliq qérindashlirimizning hayati puldin muhim dep oylap xitay mallirini almasliqni qarar qilduq." 

Qadir aqinchi hazirghiche 11 shirketning bu pa'aliyetke awaz qoshidighanliqini jakarlighanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Hazirghiche 11 shirket xitay mélini ishletmeydighanliqi jakarlidi. Bizning meqsitimiz bu shirketlerning sanini yüzge chiqirish, shundaqla 7-8 aydin kéyin türkiye tashqi soda ministirliqining aldida muxbirlargha bayanat bérish. Bu arqiliq Uyghurlarning heqqaniy dewasini qollaydighanliqimizni, xitayning sherqiy türkistanliqlargha élip bériwatqan irqiy qirghinchiliqigha bolghan naraziliqimizni bildürüsh, türkiye hökümitini Uyghurlargha ige chiqirishqa chaqirishtin ibaret." 

Türk karxanichilar bashlighan bu pa'aliyetning ehmiyiti néme? xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasitige qandaq tesir körsiter? enqerediki Uyghur tetqiqat instituti mudiri doktor erkin ekrem ependi eger buninggha awaz qoshidighan shirketlerning sani yüzge chiqsa xitaygha tesir körsiteleydighanliqini otturigha qoydi. 

Istanbuldiki Uyghur iqtisadshunas abduréshit abdulxemit ependi türkiye shirketliri xitay malliri erzan bolghachqa köprek xitaydin mal import qiliwatqanliqini, eger bu pa'aliyet pütün türkiyede omumlashsa xitayni qorqutalmisimu, biraq ehmiyitining zor ikenlikini ilgiri sürdi. 

Péshqedem pa'aliyetchi sherqiy türkistan wexpining sabiq re'isi hamut göktürk ependi türk karxanichilar bashlighan bu pa'aliyetning türkiyede Uyghur dewasining téximu küchiyidighanliqining béshariti ikenlikini tekitlidi. 

2018-Yilliq statistikilargha qarighanda türkiye 2018-yili xitaydin 26 milyard dollarliq mal import qilghan, emma xitaygha 2 yérim milyard dollarliq mal éksport qilghan. Bu xil sodidiki tengsizlik türkiyediki iqtisadshunaslarning naraziliqini we tenqidlirini qozghighan bolup, ular türkiye-xitay sodisidiki mezkur tengsizlikning xitaygha köp payda élip kélidighanliqini otturigha qoyushqanidi. Emma, nöwette, türkiye hökümitining xitay bilen bolghan soda-iqtisadiy alaqisini téximu kücheytiwatqanliqi melum.

Toluq bet