Dawid stilwél ependi: "Dunyadiki erkin döletler xitay kompartiyesige qarshi hoshyar bolushi kérek"

Muxbirimiz nur'iman
2020-11-05
Share
David-Stilwell.jpg Amérika sherqiy asiya we tinch okyan ishliri biyorusining yardemchi sékrétari dawid stilwél(David Stilwell) ependi muxbirlarning so'aligha jawab bermekte. 2020-Yili 6-noyabir, jenubiy koréye.
REUTERS

Aldinqi hepte amérika sherqiy asiya we tinch okyan ishliri biyorusining yardemchi sékrétari dawid stilwél ependi stanford uniwérsitétida "Yoshurun, mejburiy we buzghunchi: xitay kompartiyesining erkin jem'iyettiki yaman gherezlik tesirige taqabil turush" dégen téméda nutuq sözligen.

Mezkur yighin'gha amarikaning sabiq tashqi ishlar ministiri kondiliza rayismu qatnashqan bolup, yighinda mexsus xitay kompartiyesining démokratik jem'iyetlerning erkin we ochuq-ashkara bolush xaraktérige qandaq jeng élan qiliwatqanliqi muhakime qilin'ghan.

Dawid stilwél ependi nutqida munularni alahide eskertken: "Xitay kompartiyesige oxshash yaman gherezlik tehditler üstidin ghalip kélish üchün, peqet tedbir belgiligüchiler we dölet bixeterlik xadimlirila emes, belki ashu jem'iyettiki her bir shexs heriketke ötüshi kérek. Amérikadila emes, dunyaning herqaysi jaylirida oxshash. Bu xildiki dunyawi xaraktérlik mudapi'e qalqini hasil qélish qiyin, emma bu bir aliyjanab ish. Aldi bilen biz xitay kommunistik partiyesining démokratik, erkin we insaniy qedir-qimmet bilen yashash prinsipimizgha ünümlük, gherezlik we düshmenlik bilen tehdit ilip kéliwatqanliqini tonup yétishimiz kérek."

Melum bolushiche, tramp hökümitining 2017-yilliq dölet bixeterlik istratégiyesi "Dunya tertipining 'erkinlik' we 'mustebitlik' otturisidiki gé'o-siyasiy riqabet" te turuwatqanliqini közitishni merkez qilghan iken. Amérika tashqi ishlar ministiri mayik pompéyo "Xitay her küni diqqet qélishqa tégishlik asasliq tehdit," dep tekitligen.

Stanford uniwérsitéti xuwér institutining proféssori, "Démokratiye" zhurnilining bash tehriri leriy dayimend ependi bu yighinni teshkilligüchilerning biri bolup, dawid stilwél ependi utturigha qoyghan pikirlerning weziyetning teqezzasi ikenlikini otturigha qoydi. U mundaq dédi: "Biz nöwette pilanliq heriket qéliwatqan, yaman gherezlik, yoshurun, mejburi we buzghunchi xaraktéri küchiyiwatqan xitay kompartiyesidin ibaret bir xeterge duch kéliwatimiz. Ular peqet chigrasining ichide rehimsizlerche mustebitlik yürgüzüpla qalmastin belki, yene dunyaning herqaysi jayliridiki démokratik jem'iyetlernimu öz tesiri astigha élishqa urunuwatidu. Tiramp hökümiti xitayning bu urunushlirigha qarshi tedbirni kücheytmekte. Sherqiy asiya we tinch okyan ishliri biyorusining yardemchi sékrétari dawid stilwél ependining bu heqtiki köz qarashliri nahayiti muhim bolup, buni hemmeylen bilen ortaqlishish üchün bu yighinni orunlashturduq."

Dawid stilwél ependi mundaq dégen: "Birinchidin, biz xitayni peqet soda hemrahi yaki büyük medeniyetning makani dep oylashni xalaymiz. Emma xitay kommunistik partiyesining nishani bolsa muqim, qanun bilen idare qilinidighan döletlerning igilik hoquqigha tajawuz qélishtur. Ikkinchidin, xitay kommunistik partiyesi bizning adil siyasetlirimizdin paydilandi. Béyjing bizning jem'iyet qurulmimizgha arilashti. Özimizni qoghdash üchün hésab sorash waqti kélip, ötüp ketkili turdi. Üchinchidin, biz dimokratlik eller bilen bilen uchurdin ortaq behrilinishni xalaymiz. Peqet öz-ara menpe'et yetküzüsh, ochuq-ashkara bolush we erkinlik asasida ortaq heriket qilghandila xitay kompartiyesining tehditige taqabil turghili bolidu."

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkel ependi dawid stilwél ependi otturigha qoyghan mesililerni chüshendürüp, xitay kompartiyesining taktikiliri heqqide mundaq dédi: "Xitay kompartiyesi 'tinch ötüsh' siyasitidin waz kéchip, pütün dunyada'xitay dewri' ni ewj aldurushni nishan qéliwatidu we nahayiti pilanliq heriket qéliwatidu."

Dawid stilwél ependi xitay kompartiyesining "Birlik sep" xizmet isitratégiyesi boyiche dunyaning herqaysi jaylirida téléwizor we gézitlerde teshwiqatlirini kücheytiwatqanliqini, shuning bilen bir waqitta musteqil xitay tilidiki axbarat wasitilirini ishqa séliwatqanliqini otturigha qoyghan.

Uning éytishiche, köpinche özini musteqil ammiwi teshkilatlar, medeniyet almashturush munbiri, "Dostluq" jem'iyiti, soda-sana'etchiler birleshmisi, axbarat wasitiliri yaki ilmiy guruppilar dep körsitishke tirishiwatqan orunlar xitay kompartiyesining asasliq teshwiqat orunliri iken. Bolupmu uniwérsitétlardiki kungzi institutliri we kungzi dersxaniliri béyjingning körsetmisi boyiche heriket qilidiken.

Dawid stilwél ependi dunyadiki démokratik döletlerni amérika tashqi ishlar ministiri mayik pompéyo éytqandek, amérika bilen bir septe turup, xitay kompartiyisining jawabkarliqni sürüshtürüshte ching turushqa dewet qilghan.

Nuri türkel ependimu bu heqte oxshash pikirde bolup, barliq mesilining menbesi xitay kompartiyesi ikenlikini tekitlidi.

Dawid stilwél ependi nutqining axirida "Dunyadiki erkin döletlerning hoshyarliqni östürüshi néme üchün zörür?" dégen so'algha nahayiti keskin qilip: "Chünki xitay kompartiyesi pütün dunya üchün qa'ide belgilimekchi boluwatidu," dep jawab bergen. U yene "Eger ishenmisenglar, xongkongdiki bir kitab satquchidin, hörmetlik dalay lamadin, lyu shyawboning tul ayali lyu shyadin, Uyghurlardin, teywenning batur puqraliridin sorang. Xitayning qoshna döletliridin sorang," dégen.

Leriy dayimend ependi amérika we bashqa démokratik döletlerning xitay kompartiyesige qarshi sezgür bolushning zörürlüki heqqide mundaq dédi: "Eger herqaysi döletler hoshyar turup, xitayning 'birliksep xizmet isitratégiyesi' ni, tuydurmay 'tesir körsitish taktikiliri' ni tonup yetmise, özlirining dimokratiyesining, erkinlikining qolidin kétiwatqanliqigha, xitaydiki kommunistik partiyening asiya qit'esige we dunyagha hakim boluwatqanliqigha shahit bolup qilishi mumkin. Méningche, erkin dunyada yashawatqan kishiler bundaq bolushini xalimaydu. Amérikadimu kéler yili yanwarda kim hakimiyet béshigha chiqsa, bu nuqtini aldinqi orun'gha qoyushini ümid qilimen."

Siyasiy analizchilar "Démokratik döletlerning güllinishi, erkinliki we bixeterliki ularning xitay kompartiyesidin ibaret bu tehditke qandaq taqabil turalishigha baghliq," dep qarashmaqtiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet