Анализчилар: "натсистлар хитай коммунистлириға илһам бәрди"

Мухбиримиз җәвлан
2020-12-04
Share
Анализчилар: Кишиләрниң хитай рәиси ши җинпиңниң APEC баш иҗраийә әмәлдари диалог йиғинида сөзләватқан екранға қарап турған көрүнүш. 2020-Йили 19-ноябир.
REUTERS

Йиллардин буян хитайниң компартийә рәһбәрликини тәкитләп, һакиммутләқ, мустәбит түзүмни күчәйтиши, коллектип рәһбәрлик дәп ативалған сиясий бюрониң һоқуқиниму бирла адәмгә, йәни ши җинпиңға мәркәзләштүрүп "шәхскә чоқунуш" шамилини пәйда қилиши, дөләтни күчәйтип, пуқрани аҗизлаштуруши, дөләт карханилирини йөләп, шәхсий карханиларни чәкләп қоюши, дөләт таратқулирини күчәйтип, пуқраларниң сөз әркинликини қаттиқ чәклиши, хитай милләтчиликини тәрғиб қилип, уйғурларға етник қирғинчилиқ йүргүзүши, хоңкоңдики намайишни бастуруп, "бир дөләттә икки хил түзүм" сияситини йоқ қилиши, моңғулларниң тилини чәклиши қатарлиқ сиясий боһранларниң келип чиқишиға түрткә болған сиясий еқим яки идийиви асас немә? америкада чиқидиған "атлантик" журнилида 1-декабир елан қилинған "натсистлар хитай компартийәсигә илһам бәрди" намлиқ мақалә дәл мушу мәсилигә җаваб бәргән болуп, чаң че исимлик анализчи бу мақалисидә "һитлер он нәччә йил йүргүзгән қанун хитай һөкүмитиниң қоллишиға еришти" дегән нуқтиинәзәрни йорутуп бәргән.

Бу мақалидә мундақ дейилгән: "хитай рәиси ши җинпиң партийә ичидики негизлик аңни өзгәртти. Хитайниң охшимиған пикирдикиләргә йол қоюши тамамән ахирлашти. Җуғрапийәлик җайлишиш вә мәдәнийәт пәрқигә қарап шәклән аптономийә берилгән шинҗаң, ички моңғул, хоңкоң қатарлиқ җайларниң әркинликиму чәклимигә учриди. Бу вәзийәткә әгишип бир қисим ‹алим вә тәтқиқатчилар' үстүнлүкни игилиди. Улар ‹һоқуқ мәркәзчилири' дәп аталғучилар болуп, дөләтниң һоқуқини кеңәйтишни тәшәббус қилиду. Улар шуниңға ишинидуки, бир дөләт қаттиқ тәдбир қолланғандила әркинлик вә гүллиниш үчүн зөрүр болған муқимлиқни қоғдиялайду. 2012-Йил хитайдики һоқуқни мәркәзгә мәркәзләштүрүш тор муһакимә мунбири ‹утопийә' (ғайиви дөләт) дә елан қилинған бир мақалидиму ‹муқимлиқ һәммини бесип чүшиду' дегән көз қараш тәкитләнгән. Көплигән ғәрб дөләтлиригә нисбәтән ейтқанда, дөләтни һәммидин үстүн орунға қойидиған бундақ идийә шумлуқ вә бәхтсизлик елип келиду. Чүнки бу идийә ғәрб дуняси тарихида көрүлгән. Әмәлийәттә, хитайда йеңидин шәкилләнгән бу һоқуқ мәркәзчилири билән 20-әсирниң башлиридики германийәдә пәйда болған бир сиясий еқим оттурисида нурғун охшашлиқ бар."

Бу мақалидә көрситилишичә, йеқинқи бир нәччә йилдин буян хитайда германийәлик қануншунас карл шимит (Carl Schmitt) ниң әсәрлиригә болған қизиқиш күчийип кәткән. Һитлер "қануншунасларниң таҗи" дәп махтиған шимет 1933-йил германийә сотсиялистлар партийәсигә қетилған. У натсистлар партийәсигә 3 йил әза болған болсиму, бу мәзгилдә униң әркинликкә қарши қанунчилиқ идийәсиниң тәсири чоңқур болған. Бу идийәниң ярдими билән һетлир кейинки вақитларда қанунни бир яққа қайрип қоюп, йәһудийларни вә өзиниң сиясий рәқиблирини халиғанчә өлтүргән. Әркинликни тәшәббус қилғучилар зиддийәт-тоқунушларни һәл қилишта қанун-түзүм әң алий нопузға игә дәп қариса, карл шимет дөләт рәһбири әң алий һөкүмни чиқарғучи дәп қариған. Униң көз қариши бойичә болғанда, "қанунниң вәдисигә ишиниш мәлум дөләтниң тәдбир бәлгиләш, қарар қилиш һоқуқини аҗизлаштуруп қойиду; у һалда дөләт вә сиясәтниң мәвҗут болуп туруш әһмийити көп қалмайду. Бундақ иқтидарсиз дөләт өз хәлқини дүшмәнниң һуҗумидин қоғдап қалалмайду."

Америкадики хитай тәтқиқатчиси гордон чаң әпәнди хитай компартийәсиниң һәқиқәтән натсизм идеологийәсиниң тәсиригә учриғанлиқи һәққидә тохтилип, мундақ деди: "хитай коммунистлири натсизм нәзәрийичиси карл шиметниң тәлиматидин идеологийәлик илһам издәватиду, бу бизгә дуняға тәһдит салидиған рәзил һакимийәтләр һәққидә хәвәр бериду. Бүгүнки хитай коммунистлириниң маһийити натсистларға охшайду. Хитай коммунистлири алдинқи әсирдики мустәбитләргә охшаш мутләқ һоқуққа чоқуниду. Натсистларниң вәһшийлики бүгүн хитай коммунистлириға мирас қалди."

Мақалидә тәһлил қилинишичә, карил шиметниң хил һоқуқ мәркәзчилики идийәси хитайда гоминдаң вақтидила башланған, өз вақтида җяң җеши һитлер германийәсигә һәвәсләнгән, дүшмәнгә тақабил туруп хитайни қутқузуш үчүн һитлердәк һакиммутләқ, қаттиқ қол рәһбәр болуши керәк дегән; кейин бу идийәгә мав зедуң, андин ши җинпиң варислиқ қилған, улар бу идийәни базар тапқузуш үчүн һәр даим хитай милләтчилики вә ташқи дүшмәнгә тақабил турушни баһанә қилған.

Сиясий көзәтчи илшат һәсән әпәндиниң қаришичә, хитайниң гоминдаң вақтидин башлапла натсистлар германийәниң тәсиригә учриғанлиқи раст, әмма натсистлар германийәси пәқәт карил шиметниңлар әмәс, германийә пәйласопи нетзиниң идийәсиниму қобул қилған болуп, нетзи шәхсниң ирадиси вә һоқуқини алаһидә тәкитләйдикән.

Хитайдики "карл шимет қизғинлиқи" 21-әсирниң башлирида көрүлүшкә башлиған болсиму, ши җинпиң һоқуқ тутқандин кейин мәйли партийә нәзәрийиси яки илмий тәтқиқат сәһәсидә болсун йүксәк етибарға еришкән, карил шиметниң әсәрлири хитайчиға толуқ тәрҗимә қилинған. Хитайниң даңлиқ университетлиридики профессорлар карл шиметни "әң мувәппәқийәт қазанған нәзәрийәчи" дәп атиған. Чәт әллик тәтқиқатчиларниң қаришичә, хитайда карл шимет нәзәрийисиниң базар тепишидики сәвәб, бу нәзәрийә коммунист хитай һөкүмитиниң марксизм ишқа ашуралмиған нишанларни ишқа ашурушиға ярдәм бәргән болуп, синипий күрәштин һалқиған хитай милләтчилики вә сиртқи дүшмәнгә тақабил туруш нишанини бекитип бәргән һәмдә хитай компартийәсиниң һакимийәт орнини мустәһкәмлигән.

Илшат һәсән әпәнди хитайдики мустәбитлик, һакиммутләқлиқ вә вәһшийликниң тарихий йилтизиниң чоңқурлуқини, хитай коммунистлириниң пәқәт натсистлардин бәзи өрнәкләрни алғанлиқини баян қилди.

Мақалидә көрситилишичә, натсист нәзәрийәчи карл шиметниң тәсири хитайниң йеқинқи йиллардин буян аз санлиқ милләт районлири вә хоңкоңға йүргүзүватқан бастуруш сиясәтлиридә өз ипадисини тапқан. Хитайниң хоңкоңни контрол қилиш үчүн йолға қойған "дөләт бихәтәрлик қануни" карл шиметниң нәзәрийәсидин кәлгән болуп, карл шиметниң қаришичә, дөләт хәтәрлик вәзийәттә туруватқанда дөләт рәһбири кона қанунларни бикар қилалайду, игидарчилиқ һоқуқи қанундин үстүн туриду. Бу идийә хитай компартийәсиниң мәнпәәтигә толиму мас кәлгән.

Гордон чаң әпәнди хитай коммунистлириниң натсизим идийәсигә чоқунушиниң бүгүнки ақивити һәққидә тохтилип мундақ деди: "хитай коммунсит рәһбәрлири һазир немила қилсақ болидиған тарихий пурсәткә ериштуқ дәп ойлап, аз санлиқ милләтләрни болупму уйғур, қазақ мусулманлирини солап, өлтүрүп, қийнап, қул қилип ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватиду, бу инсанийәткә қарши җинайәттур. Хитайниң сиясити қәбиһтур, хитайниң түзүми қәбиһтур, хитай компартийәсиниң өзила қәбиһтур, бундақ қәбиһликни биз көргән, һазир у қайтип кәлди."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт