Analizchilar: "Natsistlar xitay kommunistlirigha ilham berdi"

Muxbirimiz jewlan
2020-12-04
Share
Analizchilar: Kishilerning xitay re'isi shi jinpingning APEC bash ijra'iye emeldari di'alog yighinida sözlewatqan ékran'gha qarap turghan körünüsh. 2020-Yili 19-noyabir.
REUTERS

Yillardin buyan xitayning kompartiye rehberlikini tekitlep, hakimmutleq, mustebit tüzümni kücheytishi, kolléktip rehberlik dep atiwalghan siyasiy byuroning hoquqinimu birla ademge, yeni shi jinpinggha merkezleshtürüp "Shexske choqunush" shamilini peyda qilishi, döletni kücheytip, puqrani ajizlashturushi, dölet karxanilirini yölep, shexsiy karxanilarni cheklep qoyushi, dölet taratqulirini kücheytip, puqralarning söz erkinlikini qattiq cheklishi, xitay milletchilikini terghib qilip, Uyghurlargha étnik qirghinchiliq yürgüzüshi, xongkongdiki namayishni basturup, "Bir dölette ikki xil tüzüm" siyasitini yoq qilishi, mongghullarning tilini cheklishi qatarliq siyasiy bohranlarning kélip chiqishigha türtke bolghan siyasiy éqim yaki idiyiwi asas néme? amérikada chiqidighan "Atlantik" zhurnilida 1-dékabir élan qilin'ghan "Natsistlar xitay kompartiyesige ilham berdi" namliq maqale del mushu mesilige jawab bergen bolup, chang ché isimlik analizchi bu maqaliside "Hitlér on nechche yil yürgüzgen qanun xitay hökümitining qollishigha érishti" dégen nuqti'inezerni yorutup bergen.

Bu maqalide mundaq déyilgen: "Xitay re'isi shi jinping partiye ichidiki négizlik angni özgertti. Xitayning oxshimighan pikirdikilerge yol qoyushi tamamen axirlashti. Jughrapiyelik jaylishish we medeniyet perqige qarap sheklen aptonomiye bérilgen shinjang, ichki mongghul, xongkong qatarliq jaylarning erkinlikimu cheklimige uchridi. Bu weziyetke egiship bir qisim 'alim we tetqiqatchilar' üstünlükni igilidi. Ular 'hoquq merkezchiliri' dep atalghuchilar bolup, döletning hoquqini kéngeytishni teshebbus qilidu. Ular shuninggha ishiniduki, bir dölet qattiq tedbir qollan'ghandila erkinlik we güllinish üchün zörür bolghan muqimliqni qoghdiyalaydu. 2012-Yil xitaydiki hoquqni merkezge merkezleshtürüsh tor muhakime munbiri 'utopiye' (ghayiwi dölet) de élan qilin'ghan bir maqalidimu 'muqimliq hemmini bésip chüshidu' dégen köz qarash tekitlen'gen. Köpligen gherb döletlirige nisbeten éytqanda, döletni hemmidin üstün orun'gha qoyidighan bundaq idiye shumluq we bextsizlik élip kélidu. Chünki bu idiye gherb dunyasi tarixida körülgen. Emeliyette, xitayda yéngidin shekillen'gen bu hoquq merkezchiliri bilen 20-esirning bashliridiki gérmaniyede peyda bolghan bir siyasiy éqim otturisida nurghun oxshashliq bar."

Bu maqalide körsitilishiche, yéqinqi bir nechche yildin buyan xitayda gérmaniyelik qanunshunas karl shimit (Carl Schmitt) ning eserlirige bolghan qiziqish küchiyip ketken. Hitlér "Qanunshunaslarning taji" dep maxtighan shimét 1933-yil gérmaniye sotsiyalistlar partiyesige qétilghan. U natsistlar partiyesige 3 yil eza bolghan bolsimu, bu mezgilde uning erkinlikke qarshi qanunchiliq idiyesining tesiri chongqur bolghan. Bu idiyening yardimi bilen hétlir kéyinki waqitlarda qanunni bir yaqqa qayrip qoyup, yehudiylarni we özining siyasiy reqiblirini xalighanche öltürgen. Erkinlikni teshebbus qilghuchilar ziddiyet-toqunushlarni hel qilishta qanun-tüzüm eng aliy nopuzgha ige dep qarisa, karl shimét dölet rehbiri eng aliy hökümni chiqarghuchi dep qarighan. Uning köz qarishi boyiche bolghanda, "Qanunning wedisige ishinish melum döletning tedbir belgilesh, qarar qilish hoquqini ajizlashturup qoyidu؛ u halda dölet we siyasetning mewjut bolup turush ehmiyiti köp qalmaydu. Bundaq iqtidarsiz dölet öz xelqini düshmenning hujumidin qoghdap qalalmaydu."

Amérikadiki xitay tetqiqatchisi gordon chang ependi xitay kompartiyesining heqiqeten natsizm idé'ologiyesining tesirige uchrighanliqi heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Xitay kommunistliri natsizm nezeriyichisi karl shimétning telimatidin idé'ologiyelik ilham izdewatidu, bu bizge dunyagha tehdit salidighan rezil hakimiyetler heqqide xewer béridu. Bügünki xitay kommunistlirining mahiyiti natsistlargha oxshaydu. Xitay kommunistliri aldinqi esirdiki mustebitlerge oxshash mutleq hoquqqa choqunidu. Natsistlarning wehshiyliki bügün xitay kommunistlirigha miras qaldi."

Maqalide tehlil qilinishiche, karil shimétning xil hoquq merkezchiliki idiyesi xitayda gomindang waqtidila bashlan'ghan, öz waqtida jyang jéshi hitlér gérmaniyesige heweslen'gen, düshmen'ge taqabil turup xitayni qutquzush üchün hitlérdek hakimmutleq, qattiq qol rehber bolushi kérek dégen؛ kéyin bu idiyege maw zédung, andin shi jinping warisliq qilghan, ular bu idiyeni bazar tapquzush üchün her da'im xitay milletchiliki we tashqi düshmen'ge taqabil turushni bahane qilghan.

Siyasiy közetchi ilshat hesen ependining qarishiche, xitayning gomindang waqtidin bashlapla natsistlar gérmaniyening tesirige uchrighanliqi rast, emma natsistlar gérmaniyesi peqet karil shimétninglar emes, gérmaniye peylasopi nétzining idiyesinimu qobul qilghan bolup, nétzi shexsning iradisi we hoquqini alahide tekitleydiken.

Xitaydiki "Karl shimét qizghinliqi" 21-esirning bashlirida körülüshke bashlighan bolsimu, shi jinping hoquq tutqandin kéyin meyli partiye nezeriyisi yaki ilmiy tetqiqat seheside bolsun yüksek étibargha érishken, karil shimétning eserliri xitaychigha toluq terjime qilin'ghan. Xitayning dangliq uniwérsitétliridiki proféssorlar karl shimétni "Eng muweppeqiyet qazan'ghan nezeriyechi" dep atighan. Chet ellik tetqiqatchilarning qarishiche, xitayda karl shimét nezeriyisining bazar tépishidiki seweb, bu nezeriye kommunist xitay hökümitining marksizm ishqa ashuralmighan nishanlarni ishqa ashurushigha yardem bergen bolup, sinipiy küreshtin halqighan xitay milletchiliki we sirtqi düshmen'ge taqabil turush nishanini békitip bergen hemde xitay kompartiyesining hakimiyet ornini mustehkemligen.

Ilshat hesen ependi xitaydiki mustebitlik, hakimmutleqliq we wehshiylikning tarixiy yiltizining chongqurluqini, xitay kommunistlirining peqet natsistlardin bezi örneklerni alghanliqini bayan qildi.

Maqalide körsitilishiche, natsist nezeriyechi karl shimétning tesiri xitayning yéqinqi yillardin buyan az sanliq millet rayonliri we xongkonggha yürgüzüwatqan basturush siyasetliride öz ipadisini tapqan. Xitayning xongkongni kontrol qilish üchün yolgha qoyghan "Dölet bixeterlik qanuni" karl shimétning nezeriyesidin kelgen bolup, karl shimétning qarishiche, dölet xeterlik weziyette turuwatqanda dölet rehbiri kona qanunlarni bikar qilalaydu, igidarchiliq hoquqi qanundin üstün turidu. Bu idiye xitay kompartiyesining menpe'etige tolimu mas kelgen.

Gordon chang ependi xitay kommunistlirining natsizim idiyesige choqunushining bügünki aqiwiti heqqide toxtilip mundaq dédi: "Xitay kommunsit rehberliri hazir némila qilsaq bolidighan tarixiy pursetke érishtuq dep oylap, az sanliq milletlerni bolupmu Uyghur, qazaq musulmanlirini solap, öltürüp, qiynap, qul qilip irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatidu, bu insaniyetke qarshi jinayettur. Xitayning siyasiti qebihtur, xitayning tüzümi qebihtur, xitay kompartiyesining özila qebihtur, bundaq qebihlikni biz körgen, hazir u qaytip keldi."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet