Korona wirusi xitayning qazaqistan we qirghizistan bilen bolghan soda-iqtisadiy alaqilirige tesir körsetmekte

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-08-17
Share
qirghizistan-virus.jpg Korona wirus mezgilide, ayrodrom xizmetchiliri rusiyedin kelgen dawalash dewalash yardem buyumlirini ayropilandin chüshürmekte. 2020-Yili 26-iyul, bishkek qirghizistan.
AP

Rusiyening "Intérfaks" yéngiliqlar agéntliqining yéqinqi melumatlirigha qarighanda, ötken yilning dékabir éyidin tartip xitayda bashlan'ghan korona wirusi yuqumining yéngi türining dunyagha tarilishi sewebidin barliq memliketler éghir weziyetni bashtin kechürmektiken. Shu munasiwet bilen néfit bahasining erzanlap kétishi memliketler ara bolghan soda-iqtisadiy munasiwetlerning xélila suslishishini keltürüp chiqarghan. Mundaq ehwal xitayning qoshna döletler, jümlidin qazaqistan we qirghizistan bilen bolghan munasiwetliridimu bayqalmaqta.

"Qaz tagh" axbarat agéntliqining 15-awghustta élan qilghan "Qazaqistan-xitay chégrasida üch kirip-chiqish ponkitining ishi toxtitildi" namliq maqalida éytilishiche, Uyghur élide karantin tertipining chingitilishi munasiwiti bilen xitayning qazaqistan bilen bolghan "Baxti", "Mayqapchaghaye" we "Ghaljat" kirip-chiqish ponkitlirining ishi toxtitilip, bu öz nöwitide qazaqistanning "Nur joli" kirip-chiqish ponkitida yük mashinilirining toplinip kétishige élip kelgeniken.

Qazaqistan sana'et ministirliqining xewer qilishiche, Uyghur aptonom rayoni karantin dewride qazaqistanning peqet bezi transport wasitilirining kirishige ruxset bergen hem ularning kirip-chiqish tertipini körsetken. Bu yük toshush jeryanlirining qiyinlishishigha hem qazaqistanning "Nur joli" kirip-chiqish ponkitida yük mashinilirining toplishishigha élip kelgen. Shu munasiwet bilen qazaqistanning dölet organliri Uyghur aptonom rayonluq hökümet hemde xitayning merkiziy hökümet organliri bilen tégishlik körüshüshlerni élip barghan.

"Qazaq axbarat byurosi" élan qilghan "Tiqma-tiqmichiliq sewebidin xitay bilen bolghan chégrada uzaq musapige yük toshighuchilar arisida mushtlishish weqeliri yüz berdi" namliq maqalida körsitilishiche, almuta wilayitining panfilof, yeni yarkent nahiyeside orunlashqan "Nur joli" kirip-chiqish ponkitida yük mashinilirining heddidin tashqiri topliship kétishidin yürgüzgüchiler arisida toqunushlar orun alghaniken. Ular ikki heptidin oshuq waqit tamozhnadin ötelmey aware bolghan. Weqe yüz bergen jaygha yétip kelgen saqchilar köp waqit ötmey tertip ornatqan. Nahiye hakimi teripidin teshkillen'gen téz heriket qilish shtabi terkipige tamozhna xadimliri, saqchilar, shundaqla yürgüzgüchiler kirgen bolup, bu shtab mesilini bir terep qilmaqtiken. Hazir weziyet turaqlashqan.

Mundaq ehwallar buningdin ilgirimu yüz bergen bolup, shu munasiwet bilen ötken ayda qazaqistan we xitayning soda-iqtisadiy hemkarliqi boyiche idariliri intérnét mejlisi ötküzüp, weziyetni muhakime qilghan hem tégishlik chariler körgen. Bu heqte "Litér" agéntliqida bérilgen "Xitayning tijaret ministirining orunbasari shexsen özi qazaqistan bilen bolghan chégradiki tiqma-tiqmichiliqni tekshüridu" namliq maqalida éytilghan.

Almuta shehiridiki el-farabi namidiki qazaq milliy uniwérsitétining proféssor, jughrapiye penlirining doktori shéripjan nadirofning pikriche, buning barliqigha hazirqi dunyadiki iqtisad krizisi seweb boluwatqan iken.

Shéripjan nadirof ependi mundaq dédi: "Istatistika melumatlirigha qarighanda, dunya iqtisadi 35-40 pirsentke töwenlep ketti. Shu sewebtin memliketler arisida hemkarlishish, her türlük soda ishliri ajizliship ketti. Xitay xelq réspublikisini, shuning ichide shinjang-Uyghur aptonom rayonini alsaq, alashanköl, qorghas we ghaljat tamozhnaliri arqiliq pütkül xitay bilen soda yürüwatidu. Biraq karxanilarning beziliri öz ishini toxtitip qoydi, bezilirining ishi intayin töwenlep ketti. Shunglashqa mal almashturushma töwenlep ketti. Bu yerde siyaset yaki bashqa ishlar yoq. Uning sewebi mushu korona wirusi."

Yuqirida atalghan maqalida yene déyilishiche, 2020-yili besh ay ichide ikki memliket otturisidiki öz'ara soda kölemi 5.8 Milyard dollarni teshkil qilghan. Bu jehette qazaqistandin xitaygha kiridighan towarlar kölemining ösüshi 15.7 Pirsentni, yeni 3.9 Milyard dollarni teshkil qilsa, xitaydin kiridighan towarlar 20.2 Pirsentke, yeni 1.9 Milyard dollargha kémeygen.

Igilishimizche, kowid-19, yeni korona wirusi weziyiti xitayning merkiziy asiyadiki yene bir shériki qirghizistan bilen bolghan öz'ara soda-iqtisadiy alaqilirighimu selbiy tesirini yetküzmektiken.

Yéqinda qirghizistanning "Aki pres" yéngiliqlar agéntliqida bérilgen "Tashqi qerz, qirghiz-xitay munasiwetliri we korona wirusi bilen küresh" dep atalghan maqalidin melum bolushiche, qirghizistanning xitaydiki elchisi qarayim baxtighulowa ikki memliket otturisidiki hemkarliq mesilisi heqqide söhbet bergen. Uning éytishigha qarighanda, qirghizistanning tashqi towar oborotida hem meblegh sélishta xitay birinchi orunni igileydiken. 2019-Yili ikki terep otturisidiki towar oborotining kölemi 1 milyard 816 milyon dollarni, shu jümlidin éksport 81.5, import 1 milyard 735 mln dollarni teshkil qilghan. Bu yilning aldinqi besh éyi ichide uning kölemi xéli qisqirap, omumiy towar oboroti bari-yoqi 271.6 Milyon dollarni, shu jümlidin éksport 16.1 Milyon, import 255.5 Milyon dollarni teshkil qilghan.

Qirghizistanliq siyasetshunas rehim hapizof ependi ikki memliket otturisidiki soda-iqtisadiy alaqiliri heqqide toxtilip, mundaq dédi: "1990-Yilliri qirghizistan paytexti bishkek shehiride xitayning bir qanche soda merkezliri échilishqa bashlidi. Xitay tereptin asasen kiyim-kéchek, gezmal, oyunchuq, chine-qacha wahakazilar sétilidu. Qirghizistan xitay bilen asasen tére, yung, gösh we bir qisim yerlik sana'et towarliri arqiliq soda qilidu. Xitay qazaqistanning qorghas we erkeshtam arqiliq qirghizistan bilen soda alaqilirini élip barmaqta. Korona wirusi munasiwiti bilen yérim yildin buyan qirghizistan-xitay soda munasiwetliri töwenlimekte."

Melumatlargha qarighanda, qazaqistan we qirghizistan musteqilliqqa érishkendin buyan xitay bilen bolghan soda-iqtisadiy alaqilirini her sahelerde rawajlandurup kelgeniken. Bu jehette mutexessisler xitayning her xil iqtisadiy layiheliri we meblegh sélish arqiliq bu ikki memliketning iqtisadiy ehwaligha qattiq tesir yetküzüwatqanliqini, shu munasiwet bilen her ikki memelikette xitayning iqtisadiy bésimigha qarshi naraziliq heriketlirining orun éliwatqanliqini ilgiri sürüp kelgenidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.