Xitayni xelq'ara sotqa tartish chuqanliri otturigha chiqmaqta

Muxbirimiz eziz
2019-12-05
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur rayonidiki xitayning 13-déwiziyesi "Terbiyelesh lagéri" ning aldi derwazisi. 2017-Yili aldinqi yérim yili, qumul.
Uyghur rayonidiki xitayning 13-déwiziyesi "Terbiyelesh lagéri" ning aldi derwazisi. 2017-Yili aldinqi yérim yili, qumul.
BITTER WINTER

Uyghurlar diyaridiki lagérlar mesilisi xelq'arada barghanséri zor bes-munazirige seweb bolghandin kéyin xitay hökümiti arqimu-arqidin otturigha chiqiwatqan pakitlar aldida eng deslepki "Bizde lagér mewjut emes" dégen bayanatini özgertti hemde "Lagér" dep biliniwatqan orunlarning "Kespiy terbiyelesh mektipi" ikenlikini tekitleshke bashlidi. Halbuki shuningdin kéyin melum bolghan türlük uchurlar we sün'iy hemrah süretliri bu atalmish "Mektep" lerning türmilerdinmu qattiq bashqurulidighan mu'essesiler ikenlikini, ularni mektep déyishning héchqandaq asasi yoqluqini körsetti. Emma xitay hökümiti gherb dunyasini eyiblep "Bir qisim düshmen küchler dölitimizge we hökümitimizge qara suwashqa urunmaqta" dep jar séliwatqanda ularning lagérlargha da'ir bir qisim ichki uqturush we höjjetlirining ashkara bolushi xitay hökümitining qandaq yalghanchiliq qiliwatqanliqini yene bir qétim ashkara qildi.

Xitay hökümitining pütün dunya démokratiye we erkinlik musapiside algha qarap kétiwatqanda kona usullarni qaytidin bunche keng kölemde ishqa sélishi bolsa bir türküm heqiqet söyer insanlarni bu qilmishlargha qarshi tedbir élish yolliri heqqide oylandurdi. Amérika armiyesi urush institutining proféssori ezim ibrahim ene shu xil kishilerning biridur.

U özining "Tashqi siyaset" zhurnilida élan qilghan bu heqtiki maqaliside bu mesile heqqide mexsus toxtilip, xitay hökümitining Uyghurlarni basturuwatqanliqi hemde buning alliqachan ashkara bolghan "Medeniyet qirghinchiliqi" sheklini alghanliqidek ré'alliq aldida xelq'araning emdi bir ish qilmisa bolmaydighan basquchqa yüzliniwatqanliqini alahide tekitlidi.

Ezim ibrahimning qarishiche, shi jinping biwasite qomandanliq qiliwatqan, chén chüen'go biwasite ijra qiliwatqan Uyghurlargha qarshi medeniyet qirghinchiliqi alliqachan bir milyondin üch milyon'ghiche bolushi mumkin, dep texmin qiliniwatqan Uyghur we bashqa türkiy xelq kishilirini lagérgha qamap bolghan bolup, xitay hökümitining bu heqtiki chüshendürüshliri eyni waqitta gulag sistémisini berpa qilghan stalin hökümitining bayanlirigha bekmu oxshaydu. Emma nöwette Uyghurlar diyaridiki lagérlarda körülüwatqan mejburiy emgek we qiz-chokanlarni tughmas qiliwétish hadisisi bularning ichidiki eng qorqunchluq bir ehwal bolup hésablinidu. Yene kélip 500 mingche lagér mehbusi xitay ölkilirige yötkiliwatqanda minglighan xitay kadirlirining "Tughqan bolush" namida Uyghurlarning öylirige orunlishishi Uyghurlargha héchqandaq shexsiyet boshluqi qoymighan. Lagér sirtida bolsa ismi-jismigha layiq "Apartéyd (irqiy ayrimichiliq) tüzümi" ning modéli ornitilip bolghan.

Amérikadiki Uyghur adwokat nuriy türkelmu bu mesilide mushuninggha oxshash qarashta. Uningche hazir xelq'arada bu mesilige qarshi peyda boluwatqan küchlük inkaslar xitay hökümitini bekla temtiritip qoymaqta.

Aptorning qarishiche, xitay re'isi shi jinping 2014-yilila "Inaq jem'iyet berpa qilishning asasi birlikke kelgen medeniyet kimliki we milliy kimlik" dégen hökümni otturigha qoyghan. Xitay döliti yéngi qurulghan mezgillerdiki siyasetlerge pütünley qarshi bolghan bu höküm hazirqi xitay dölitining milliy mesililerni bir yaqliq qilish ölchimi bolup qalghanliqtin, "Inaq jem'iyet" arzusi chettin kelgen hemmila nersini inkar qilidighan xitay milletchilikige keng yol achqan. Buning bilen islam dini birinchi bolup keskin hujumgha duch kelgen. Yene kélip "Medeniyet jehettiki perq térrorluq we bölgünchilikke apiridu" dégen yétekchi idiye sewebidin nöwette Uyghurlargha xas medeniyet dunyasini xitayche medeniyetke aylandurush urunushi keng kölemde dawam qilmaqta iken.

Nuriy türkel xitay hökümitining bu xil xataliq üstige xataliq sadir qilishidek qilmishining héchqachan ijabiy netije élip kelmeydighanliqini, buningdin kélip chiqqan barliq selbiy netijilerge xitay hökümitining jawabkar bolidighanliqini alahide tekitlidi.

Doktor ezim nöwette xitay hökümiti ijra qiliwatqan Uyghurlarni basturush tedbirlirini birleshken döletler teshkilati (b d t) ning irqiy qirghinchiliq heqqidiki tebiride éytilghan "Gherezlik halda bir millet türkümini pütünley yaki qismen yoqitishqa urunush, bu jeryanda shu milletke qanliq jarahet we éghir bolghan rohiy erziyet yetküzidighan tedbirlerni yolgha qoyush" dégenlerge asasen "Tipik bolghan irqiy qirghinchiliq" dep ataydu. Emma Uyghurlar diyaridiki xitay emeldarliri del "Inaq jem'iyet berpa qilish" namida mushu xildiki irqiy qirghinchiliqni aktip ijra qilmaqta. Bu xil irqiy qirghinchiliqning herqachan zor kölemdiki qirghinchiliqqa aylinip kétishi hazir éhtimaldin yiraq emes.

Aptorning qarishiche, dunya xelqige bekmu tonushluq bolghan "Hergiz qaytilanmaydu!" dégen sho'ar nöwette dunya üchün bir yéngi exlaqiy sinaq bolup qalmaqta. Yene kélip xelq'araning Uyghurlar duch kéliwatqan bu xil zulumlargha biwasite arilishishi eng eqelliy insaniy mejburiyetke aylanmaqta. Emma nöwettiki ehwalda buni emelge ashurushning xelq'ara sotni ishqa sélishtin bashqa birer ünümlükrek charisimu yoq iken. Gherb dunyasidin, ottura sherqtin, asiya qit'esidin we afriqadin téximu köp eza döletler bu sot meydanigha chiqishqa jür'et qilalisa u halda mushu sot arqiliq xitay hökümitini chekleshte bezi emeliy netijiler barliqqa kélishi mumkin iken.

Toluq bet