D u q xelq'ara olimpik komitétini béyjing qishliq olimpik yighinini qaytidin oylishishqa chaqirdi

Muxbirimiz eziz
2020-07-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Memetjan tursunning 2008-yili xitayda ötküzülmekchi bolghan olimpik tenheriket yighining mesh'ilini istanbuldiki galata köwrükide tartiwélishqa urun'ghan körünüshi.
Memetjan tursunning 2008-yili xitayda ötküzülmekchi bolghan olimpik tenheriket yighining mesh'ilini istanbuldiki galata köwrükide tartiwélishqa urun'ghan körünüshi.
Photo: RFA

Yéqinqi mezgillerdin buyan xitay hökümitining siyasiy jehettiki diktatoriliq, öz qoshnilirigha herbiy tehdit we erkin jem'iyet üchün zulmetlik qarangghuluq bolup otturigha chiqishi bilen xitay tebi'iy halda dunyaning tenqid obyékti bolup qaldi. Buninggha mas halda xelq'arada béyjing shehirining 2022-yilliq qishliq olimpik yighinini ötküzüshini bikar qilish chuqanliri barghanséri küchlük rewishte otturigha chiqishqa bashlidi. Yene beziler bolsa bu musabiqini bayqut qilish lazimliqini tekitlidi. Bu xildiki pa'aliyetler buningdin ilgirimu körülgen bolup, buning eng chongi 1980-yili sabiq sowét ittipaqi sahibxaniliq qilghan moskwa yazliq olimpik musabiqiside körülgen idi. Shu waqitta sowét ittipaqining afghanistan'gha tajawuz qilishini eyiblesh üchün amérika we yawropadiki 65 dölet shu qétimliq olimpik yighinini bayqut qilghan idi. Jümlidin Uyghurlargha tonushluq bolghan boks shahi muhemmed eli köpligen musulman döletliri bilen alaqiliship, ularni mezkur musabiqini bayqut qilishqa dewet qilghan idi.

Amérikada bolsa 2020-yilining béshida xitay hökümiti sahibxaniliq qilmaqchi bolghan olimpik yighinini bayqut qilish chaqiriqi amérika kéngesh palata ezaliridin marko rubyo we rik skotning bashlamchiliqida buni Uyghurlar duch kéliwatqan basturush bilen zich baghlighan halda otturigha chiqqan idi. Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo 2020-yili mayda muxbirlarning bu heqtiki so'allirigha jawab bérip "Shinjangda musulmanlarni éghir basturushqa giriptar qiliwatqan xitay hökümitining bu musabiqige sahibxaniliq qilish mesilisini qaytidin oylishishimiz lazim," dégen idi.

Gherb hökümetlirining béyjing qishliq olimpik musabiqisini bayqut qilish chaqiriqi barghanséri zor muhakimige yol échiwatqanda, firansiye xewer agéntliqi we bashqa axbarat wasitiliri 30-iyul küni gérmaniyediki dunya Uyghur qurultiyining xelq'ara olimpik komitétigha yazma bayanat yollap, ‍ularning "2022-Yilliq qishliq olimpik yighinini béyjingda chaqirish olimpik rohigha xilap heriket" dep körsetkenlikini xewer qildi. Shu küni dunya Uyghur qurultiyining tor bétide mezkur bayanatning toluq tékisti élan qilindi. D u q ning re'isi dolqun eysa bu heqte söz qilip: "Xelq'ara olimpik komitétining bu musabiqige sahibxaniliq qilishni béyjinggha bérishi gherezlik halda olimpik komitétining qimmet qarishi we xizmet pirinsipini depsende qilghanliq," dédi.

Dolqun eysa bilen bolghan bu heqtiki söhbitimiz jeryanida u xitay hökümitining 2008-yili we 2022-yilidiki olimpik musabiqiliride birdek dunyaning eyibleshliri we qarshiliqigha duch kélishi heqqide toxtilip, buningda qandaqtur tashqi "Düshmen" küchlerning hesetxorluq yaki "Buzghunchiliq" qilish amilining mewjut emeslikini, buningdiki sewebning bekmu addiy bolghan "Olimpik rohigha éghir xilap qilmishlar hemde dölet hakimiyiti yar-yölek boluwatqan qirghinchiliq hadisisi" ikenlikini bildürdi.

Dolqun eysaning bildürüshiche, ular xelq'ara olimpik komitétigha yazma bayanat yollashtin bashqa xelq'aradiki munasiwetlik teshkilatlar we hökümetler bilen alaqilishish arqiliq bu qétimqi musabiqini bayqut qilishta bir qatar pa'aliyetlerni dawam qilmaqta iken.

Olimpik musabiqisi tarixidiki eng daghdughiliq we heywetlik ötküzülgen musabiqilarning biri natsistlar gérmaniyesining zor küch bilen qollishi arqisida 1936-yili bérlin shehiride ötküzülgen. Bu heqte söz bolghanda dolqun eysa ene shu qétimliq musabiqe ötküzülüp aridin uzun ötmey yehudiylarni milyonlap qirghin qilishning bashlan'ghanliqini, nöwette bolsa Uyghurlargha qaritilghan qirghinchiliqning alliqachan bashlinip bolghanliqini, shunga mushundaq ré'alliq aldida xelq'araning xitay bilen iqtisadiy mu'amilide bolushining emeliyette ashu qirghinchiliqqa shérik bolghanliqqa barawer ikenlikini bildürdi.

Bu mesililer heqqide xelq'ara olimpik komitétining re'isi tomas bak yaki uning yardemchilirining pikrini élish üchün ulargha özimizning so'allirini élxet arqiliq ewettuq. Emma ulardin héchqandaq jawab kelmidi.

Melum bolushiche, 2022-yilidiki béyjing qishliq olimpik musabiqisini bayqut qilishta amérika hökümitining roli achquchluq orunda bolup, nöwettiki amérika-xitay munasitiwide barghanséri chongqurlishiwatqan soghuqchiliq buninggha téximu paydiliq shara'itlarni yaritishi mumkin iken. Bu jehette bir qisim puqrawa'iy teshkilatlarmu aktip pa’‍aliyetlerde boluwatqanliqi melum. "Heq bolmighan yerde musabiqe bolmaydu" tor guruppisi bashlighan xitayning béyjing qishliq olimpik yighinini bayqut qilish heqqidiki xelq'araliq muraji'etnamige 150 ming dane imza toplash nishan qiliniwatqan bolup, yéqinda buninggha imza qoyghanlar alliqachan 140 minggha yetken. Nöwette bu heqtiki muhakimiler barghanséri köp sorunlardin orun almaqta iken.

Toluq bet