Kishilik hoquq teshkilatliri xelq'ara olimpik komitétini 2022-yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisini emeldin qaldurushqa chaqirdi

Muxbirimiz jewlan
2020-09-14
Share
xitay-olimpik-2022-teshwiqat.jpg Béyjing 2022-yilliq qishliq olimpik tenheriket musabiqisining pa'aliyetlirini béyjingdiki longtan baghchisi yermenkiside tonushturulghan körgezmisidin bir körünüsh. 2019-Yili 6-féwral, béyjing.
AP

9-Séntebir, 160 din artuq kishilik hoquq teshkilatliri xelq'ara olimpik komitéti re'isige birleshme mektup sunup, mezkur komitétni xitaydiki kishilik hoquq mesilisini nezerde tutup, 2022-yilliq qishliq olimpik musabiqisini xitayda ötküzüshni qayta oylishishqa chaqirghan. Xitay tashqi ishlar ministirliqi buni "Tenterbiyeni siyasiylashturush" dep eyibligen. "Nyu-york waqti" qatarliq köpligen taratqular bu heqte xewer bergen.

10-Séntebir "Diplomat" torida élan qilin'ghan "2022-Yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisi emdi qandaq bolidu?" namliq maqalide "Qebihlik jinayetliri ötküzgen, xelq'ara ehdinamilerge xilapliq qilghan bir döletning mundaq dangliq tenterbiye musabiqisini ötküzüsh salahiyiti barmu?" déyilgen. Maqalide körsitilishiche, xitay kompartiyisi ezeldin hakimiyet béshidiki mustebit partiye bolup, shi jinping textke chiqqan 8 yilda xitaydiki basturushni yuqiri pellige chiqarghan, Uyghur xelqige irqiy qirghinchiliq yürgüzgen. Bundaq döletning olimpik musabiqisi ötküzüshi olimpik rohi we olimpik yighinigha qilin'ghan haqaret.

Amérikada turushluq pa'aliyetchi ilshat hesenning qarishiche, xelq'ara olimpik komitéti 2008-yili we 2022-yilliq olimpik yighinini ötküzüsh hoquqini xitaygha bérishte xitayning iqtisadi we dölet küchini bekrek oylashqan bolup, 1936-yilliq olimpik musabiqisini ötküzüsh hoquqini natsist gérmaniyesige bergendimu ene shu amilni közde tutqan.

Dunya Uyghur qurultiyi tor békitide bérilgen melumatlargha qarighanda, Uyghurlar, tibetler, mongghullar, teywenlikler we xitay démokratlirining kishilik hoquq teshkilatliri birliship, xelq'ara olimpik komitétining re'isi tomas bax (Thomas Bach) qa mektup sunup, mezkur komitétning 2022-yilliq qishliq olimpik musabiqisini ötküzüsh hoquqini xitaygha bergenlikidek xataliqini tüzitishke chaqirghan. Bu mektup 9-séntebir xelq'ara olimpik komitéti ijra'iye hey'iti yighini échilishning aldida sunulghan.

Bu birleshme mektup sunushqa dunya Uyghur qurultiyi, Uyghur herikiti teshkilati, Uyghur kishilik hoquq qurulushi qatarliq teshkilatlar aktip qétilghan we bu jeryanda köpligen xizmetlerni qilghan. Ziyaritimizni qobul qilghan dolqun eysa ependi dunya Uyghur qurultiyining bu ishqa izchil ariliship kéliwatqanliqini bildürüp mundaq dédi: "Eyni chaghda xelq'ara olimpik komitéti 2022-yilliq qishliq olimpik musabiqisini xitayda ötküzüsh qararini bergen waqtidila biz bir qisim kishilik hoquq teshkilatliri bilen birlikte buninggha qarshiliqimizni bildürgeniduq. 2020-Yil 2-ayda xelq'ara olimpik komitétigha erz yolliduq. Uning jawabi bolmighandin kéyin bu komitétning re'isige xet yazduq. Andin adwokat arqiliq bu komitétning exlaq komitétigha erz sunduq, buningmu netijisi chiqmidi. Omumen biz bu ishqa bashtin axir jiddiy qarap kelduq".

Bu birleshme mektupta 2022-yilliq qishliq olimpik musabiqisini xitayda ötküzüshning xitayning jinayi qilmishlirini dawamlashturushigha medet béridighanliqi we öz xelqige köplep zulum sélishigha yardem qilidighanliqi alahide eskertilgen. Mektupta munular bildürülgen: "2008-Yildin buyan biz xitayning tibet hem Uyghur rayonida teqib we nazaret sistémisi qurghanliqigha, 1milyon 800 mingdin 3 milyon'ghiche Uyghurni lagérlargha solighanliqigha, xongkongning 'bir dölette ikki xil tüzüm' bolush siyasitini yoq qilip, xelq'ara qanun we 'b d t kishilik hoquq xitabnamisi'ge xilapliq qilghanliqigha, jenubiy mongghuliyediki mongghullarning tilini yoq qiliwétip barghanliqigha, teywen'ge urush tehditi sélip zorawanliq qiliwatqanliqigha, köpligen xitay adwokatliri, ayallar hoquqini qoghdighuchilar, démokratik zatlar we xitay kompartiyesi tehdit dep qarighan barliq kishilerning ghayib qiliwétilgenliki yaki öltürülgenlikige shahit bolduq. Xelq'ara olimpik komitéti 2008-yili xitaygha xelq'ara olipmik musabiqisi ötküzüsh hoquqini bergenlikidek xataliqini emdi tekrarlimasliqi kérek؛ belki xitayning yuqiriqidek jinayetlirini nezerde tutup, 2022-yilliq qishliq olimpik musabiqisini ötküzüsh hoquqini emeldin qaldurushi kérek. Eger bu komitét xitayning kontrolluqi astidiki jaylarda éghirlishiwatqan kishilik hoquq krizisi bilen kari bolmisa, olimpik rohi we olimpik yighinining xelq'ara inawitige éghir tesir yétidu".

Dolqun eysa ependi bu birleshme mektupni sunushning muhimliqi heqqide toxtilip: "Xitayning Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqanliqi roshen pakitlar bilen xelq'aragha ashkariliniwatqan bügünki künde xelq'ara olimpik komitétining 2022-yilliq qishliq olimpik musabiqisini yenila xitayda ötküzüshtin yanmasliqi mezkur komitétning 1936-yili natsistlar gérmaniyesige olimpik musabiqisini ötküzüsh hoquqini bergen'ge oxshash tarixiy xataliqtur. Bu xataliqning tekrar yüz bérishini qet'iy tosush kérek" dédi.

Dolqun eysa ependi yene bu birleshme mektupta xitayning jinayetlirining toluq we pakitliq otturigha qoyulghanliqini, xitaygha qarshi kötürülgen choqanlarning tesiride bezi döletlerning xitaydiki bu olimpik musabiqisige qatnishishtin waz kéchishi mumkinlikini, bundaq ehwalda xelq'ara olimpik komitétining xitayda olimpik musabiqisi ötküzüsh qararini emeldin qaldurush éhtimalining barliqini bildürdi.

Ilshat hesen ependimu bir birleshme mektupning ehmiyiti heqqide toxtilip mundaq dédi: "160 Din artuq teshkilatning birliship xelq'ara olimpik komitétigha mektup sunushi tarixta körülüp baqmighan ish. Buningdin bashqa amérika dölet mejlisimu bu ishqa köngül bölüwatidu. Eger xitayda kelgüsi bir-ikki yil ichide alahide özgirish bolmisa 2022-yildiki qishliq olimpik musabiqisini ötküzelishi natayin. Eger xelq'ara olimpik komitéti bu musabiqini yenila xitayda ötküzüsh qararidin waz kechmise, nurghun démokratik döletler uni bayqut qilishi mumkin. Xitayning küchini, heshemitini namayan qilidighan bu musabiqini ötküzüshni toxtitish arqiliq xitayning heywisini yerge urghili bolidu".

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet