Xitay-pakistan munasiwet da'iriside “Shinjang” teshwiqati kücheytilmekte

Washin'gtondin muxbirimiz gülchéhre teyyarlidi
2024.05.21
omer-uyghur-pakistan-ana-til “ Ömer Uyghur wexpi” ning bashliqi ömer Uyghur rawalpindiki Uyghur ana til mektipining oqughuchiliri bilen bille, 2023-yili, rawalpindi
Omer Uyghur

Pakistanning “Guwadar kündilik xewerliri”, “Islam'abad pochtisi” dégendek qismen metbu'atlirining tarqatqan xewirige qarighanda, 5-ayning 18-küni “Pakistanning neziridiki shinjangning istiqbali” namliq muhakime pa'aliyiti, islam'abadtiki bir méhmanxanida ötküzülgen.

“Rawalpindidiki Uyghur oqughuchilar, xitayche naxshilarni éytip, usul oynimaqta” dep chüshendürüsh bérilgen süretler bilen tarqitilghan bu xewerlerdin, bu pa'aliyetni xitay elchixanisi we izchil halda xitay hökümiti üchün xizmet qilip kéliwatqan rawalpindidiki “Xitay muhajirliri jem'iyiti” teripidin uyushturghanliqi melum. Pa'aliyette xitay bash elchixanisining mu'awin bash elchisi shi yüen chyang xitay-pakistan munasiwitide Uyghur rayonining hel qilghuch rol oynaydighanliqini tekitligen. U mundaq dégen: “Shinjangda 24 mingdin artuq meschit bar, shinjang musulmanlirining hej we ömrege baridighan erkinliki bar. Xitaydiki musulmanlar gherb aqillar ambirining yaman gherezlik teshwiqat pa'aliyetlirini ret qilidighan diniy erkinliktin behrimen boluwatidu.”

U yene Uyghur rayonining sayahet menzilige aylan'ghanliqi, Uyghurlarning turmush süpitide misli körülmigen derijide yaxshilinishni bashtin kechürüwatqanliqi, rayonning iqtisadiy güllinishi qatarliqlarni teshwiq qilghan.

Xitayning Uyghur diyarida ijra qiliwatqan irqiy qirghinchiliq, jümlidin mejburiy emgekke sélish we wehshiy basturush qilmishliri, xelq'ara jem'iyette küchlük küntertipke kéliwatqan bir mezgilde, xitay hökümitining xelq'ara jem'iyettin kelgen bésimgha qarshi öz qilmishliridin ténish üchün chet'ellerdiki elchixaniliridin paydilinip, özini aqlash, jinayetlirini inkar qilish üchün tetür teshwiqatlirini kücheytiwatqanliqi melum.

Shi yüen chyangning bayanliridin, xitayning pakistanda teshkilligen mezkur pa'aliyitiningmu, amérika we gherb ellirining “Uyghur irqi qirghinchiliqi” heqqidiki eyiblishige qarshi, pakistanda teshkilligen axbarat teshwiqat urushining bir qismi ikenliki ashkarilanmaqta.

U, Uyghur rayonining tarixtiki eng yaxshi peyttin behrimen boluwatqanliqini, chünki yerliktiki barliq ahalilerning sijil tereqqiyat we güllinishning algha ilgirilep, döletning güllinishide öz rolini jari qilduridighanliqini teshwiq qilish bilen birge, “Amérika bashchiliqidiki gherbning metbu'atliri xitay hökümitige töhmet qildi” dégen. Uning bayanliridin yene Uyghur mejburiy emgiki mesilisining pash bolushigha qarita xitayning endishilirinimu ipadilen'gen bolup, u bu heqte mexsus toxtilip, “Xitaygha bolghan bir tereplime qarash bilen eyiblen'gen bir qisim xelq'araliq küchler shinjangda qosh ölchem qollinip, shinjangning kishilik hoquqni qoghdash üchün körsetken ghayet zor tirishchanliqigha sel qarash bilen bir waqitta, buni ‛kishilik hoquqqa dexli-teruz qilish‚ dep tenqid qildi” dégen.

U yene sözini dawam qilip “Ular özlirining shinjangdiki ‛mejburiy emgek‚ heqqidiki yalghan teshebbusini qollaydighan pakitlarni oydurup chiqirip, yerlik hökümetning ishqa orunlishish we xizmet bixeterliki xizmitige töhmet qildi.” dep jar salghan.

Xewerlerde éytilishiche, u yene xitay-pakistan iqtisadiy karidori (CPEC) ning muhimliqini tekitlep “CPEC Ning ikkinchi basquchida her sahede hemkarlishishni ümid qilimiz, biz pakistan bilen hemkarliship, ikki dölet rehberliri hasil qilghan muhim ortaq tonushni yolgha qoyushqa teyyarmiz” dep xitay hökümitining pakistan bilen hemkarliqni ilgiri sürüsh iradisini ipadiligen.

Yighinda X-xitay jem'iyitining re'isi muhemmed nasir xan, xitay muhajirlar birleshmisining ezasi muhemmed ezim xan, guruppa bashliqi sultana hali qatarliqlarmu bu pa'aliyette söz qilip, pakistan-xitay munasiwiti we Uyghur rayonidiki musulmanlar üchün dini étiqad erkinlikning barliqi heqqide söz qilghan. Murasim axirida xitay elchixanisi sözligüchilerge mukapat tarqatqan.

Pakistan axbaratlirining xitayning “Shinjang” teshwiqat oyunigha hemdemde boluwatqanliqi köp qétim tenqidlinip kélinmekte.

Pakistanning asasliq gézitliridin “Téz yollanma munbiri” géziti (Express Tribune) ötken ayda, yawropada chiqidighan “Zimistan” tori teripidin, xitayning “Shinjang teshwiqati” ni qilish bilen eyiblen'genidi. Bu heqtiki obzorda ular, pakistanda nopuzluq metbu'at epkari, dep qarilidighan bu gézitning “Béyjingni xushal qilishining bir chéki bolushi kérekliki” ni bildürgen.

Pakistandiki ömer Uyghur wexpisining bashliqi ömerxan ependi ziyaritimizni qobul qilip, nöwette xitayning pakistanda uyushturghan bu tetür teshwiqat pa'aliyiti pakistan hökümiti bashqurushidiki qismen axbarat we téléwiziyelerdimu körsitilgenlikini bildürüp: “Uyghur munapiqlarning chiqip xitayni aqlishi bekmu nomus bizge” deydu ömexan ependi.

Ömexan ependining qarishiche, xitay özining elchixanisi, xitayliqlar jem'iyetliri hetta qismen xitayperes Uyghurlardin paydilinip, bu xil atalmish muhakime we söhbet yighinlirini, özining irqi qirghinchiliqni inkar qilish we pakistan bilen bolghan CPEC we “Bir belwagh, bir yol” siyasitini teshwiq qilish sorunigha aylandurup kelmekte. Pakistandiki xitay elchixanisi bilen rawalpindidiki “Xitay muhajirliri jem'iyiti” teng sahibxaniliq qilghan bu nöwetlik teshwiqat meydanida rawalpindidiki Uyghurlarning qatnashturulushi diqqet qozghimaqta.

Chünki bir yilgha yéqin waqittin buyan, qolida héchqandaq dölet tewelik ispati bolmighachqa, rawalpindida yashawatqan 20 a'ile 100 che Uyghur ning pakistandin qoghlap chiqirilish xewpide turuwatqanliqi xewer qilinip, xelq'araliq kishilik hoquq organliriningmu diqqitini qozghighan bir mesilige aylan'ghanidi.

Ömerxan ependining radiyomizgha bildürüshiche, 5-ayning 18-küni xitay elchixanisi bilen xitay muhajirlar birleshmisining uyushturghan “Pakistanning neziridiki shinjangning istiqbali” namliq muhakime pa'aliyitige, rawalpindidiki bir qisim Uyghurlar we balilirini xitay mektipide oqutuwatqan ata-ana hem oqughuchilar bolup xitaygha mayil 30 din artuq kishi qatnashqaniken.

Ömerxan ependining déyishiche, buning aldida Uyghurlarning weziyiti heqqide pakistan jama'iti arisida endishiler küchiyishke we Uyghurlargha hésdashliq qilghuchilar köpiyishke bashlighan iken. U, xitayning shu sewebtin tetür teshwiqatini kücheytish éhtiyaji tuyghanliqi üchün bu pa'aliyetni uyushturdi dep oylaydiken.

Ömer ependi ijtima'iy taratqu hésablirida mexsus widiyoluq chaqiriq élan qilip, pakistan jama'itini xitayning bu teshwiqatlirigha ishenmeslikni tewsiye qilghan. Ömerxan ependi ordu tilida hembehrligen bu widiyosida bu Uyghurlarni pakistanda xitayni aqlash heriketlirini toxtitishni chaqirghan.

Xitay elchixanisi bilen birliship bu pa'aliyetni uyushturghuchilardin islam'abadtiki xitay muhajirlar jem'iyitining re'isi abduqeyyum mejitke we xitay elchixanisigha qilghan téléfonlirimiz ulanmidi.

Ömerxan ependining bildürüshiche, pakistanning gilgit we rawalpindi qatarliq jaylirida nöwette minggha yéqin Uyghur a'ilisi yashawatqan bolup, ular pakistan'gha yerleshkinige 50-60 yildin ashqan bolsimu pakistan puqraliqigha élinmighanliqi we döletsizlik kirizisida turuwatqini üchün, xitay hökümitining ularni “Xitay muhajirliri jem'iyiti” bilen birliship oxshimighan taktikilar arqiliq monopol qilishi we kontrol qilishqa urunup kéliwatqanliqi ashkarilinip kelmekte idi.

Xitay-pakistan munasiwetlirige da'ir mulahizilerde otturigha qoyulushiche, “Xitay-pakistan iqtisad karidori” xitayning “Bir belwagh bir yol” qurulushining bir qismi bolup, qeshqerdin pakistan'gha tutishidighan tashyol we tömür yol qurulushigha xitay ghayet zor meblegh salghan. Xitay hökümiti Uyghur we bashqa musulmanlargha irqi qirghinchiliq we islamni xitaychilashturush siyasitini küchep dawam qiliwatqan bir peytte, yene bir tereptin pakistan'gha oxshash islam döletliride bolsa Uyghurlarning bextiyar musulmanlar ikenlikini teshwiqat qilish arqiliq, özining iqtisadiy we siyasiy istratégiyelik pilanlirini ishqa ashurushqa urunmaqtiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.