Хитай-пакистан “иқтисад каридори” вә хитайниң қәшқәрни муһим сода-саяһәт мәркизи қилиши

Вашингтондин мухбиримиз җәвлан тәйярлиди
2024.06.09
pakistan-xitay-Shehbaz-Sharif-xi Пакистан баш министири шәһбаз шәриф(Shehbaz Sharif) хитай рәиси ши җинпиң билән көрүшти. 2024-Йили 7-июн, бейҗиң.
AP

Қәшқәрдин пакистанниң гвадар портиғичә созулған “хитай-пакистан иқтисад каридори” қурулуши хитайниң он йилдин ашқан “бир бәлбағ бир йол” истратегийәлик пиланиниң муһим бир түри болуп, йиллардин бери бу қурулушниң хитайниң күткинидәк болмайватқанлиқи мәлум.

Хитай пакистандики гвадар портини тәрәққий қилдуруп, йеңи деңиз сода йоли ечип, оттура шәрқ, африқа вә явропа дөләтлиригә мал сетиш, бу районлардики иқтисадий тәсирини кеңәйтиш билән бир вақитта муһим истратегийәлик җайларда һәрбий база қуруп, америка билән риқабәтләшмәкчи болуватқанлиқи хәлқараниң диққитини қозғап келиватқаниди.

Хитайниң “қәрз тузиқи” дәп аталған “бир бәлбағ бир йол” қурулушиниң пакистанда оңушлуқ давамлашмиғанлиқи, йәрлик хәлқниң гвадар порти қурулушиға қарши намайишлири, хитай ишчилириниң террорлуқ һуҗумиға учриши, әң муһими ковид юқумидин кейин хитай иқтисадиниң чекиниши, хитайниң мәбләғ селиш күчиниң төвәнлиши қатарлиқлар “хитай-пакистан иқтисад каридори” қурулушини ақситип қойған сәвәбләр дәп қарилип кәлмәктә. Һалбуки, пакистан бу қурулушниң қайтидин җанлинишини үмид қилмақта икән.

Сингапорда чиқидиған “деңиз боғузи гезити” ториниң 2-июн бәргән хәвиридә, пакистан баш министири шәһбаз шәрифниң 6-айниң 4-күни хитайни зиярәт қилидиғанлиқи, хитай билән “хитай-пакистан иқтисад каридори” қурулушини давамлаштуруш үчүн нәччә он милярд долларлиқ келишим имзалайдиғанлиқи билдүрүлгәниди.

“әлҗәзирә қанили” 3-июн күни елан қилған хәвиридә, пакистанниң хитайға болған моһтаҗлиқиниң барғансери күчийиватқанлиқи билдүрүлгән болуп, “пакистан һазир пул пахаллиқи вә қәрз киризиси билән боғушуватқан әһвалда, иқтисадий касатлиқтин қутулуш үчүн, нәччә он милярд долларлиқ иқтисадий түрләрниң әмәлгә ешишиға еһтияҗлиқ. У болсиму 2015-йил башланған, 62 милярд доллар мәбләғ селиш пиланланған ‛хитай-пакистан иқтисад каридори‚ дур” дейилгән.

“хитай йәр шари телевизийә тори” (CGTN) 5-июн күни тарқатқан хәвәргә қариғанда, шәһбаз шәриф шу күни шенҗенда ечилған, хитай вә пакистан карханичилири топланған “хитай-пакистан сода мунбири” йиғинида қилған сөзидә, “хитай-пакистан иқтисад каридори” ниң хитай билән пакистанға зор мәнпәәт елип келидиғанлиқини тәкитлигән, пакистандики гвадар портиниң бүгүнки тәрәққиятини мәдһийәлигән, шундақла хитай карханичилирини пакистанға көпләп мәбләғ селишқа чақирған.

Шәһбаз шәриф бу қетим хитай баш министири ли чяң билән көрүшүп, “хитай-пакистан иқтисад каридори” қурулушини давамлаштуруш, хәвпсизлик вә дөләт мудапиәсини күчәйтиш, енергийә, пән-техника вә маарип саһәлиридә хитай билән давамлиқ һәмкарлишиш тоғрулуқ сөһбәтләшкән.

Америкада яшаватқан иқтисад пәнлири доктори қәйсәр миҗит пакистан баш министириниң бу қетимқи хитай зиярити һәққидә тохтилип: “әмәлийәттә пакистан һазир хитайниң беқинди дөлитигә айлинип қалди” деди.

“японийә радийо ширкити” (NHK)ниң 6-июн бәргән хәвиридә ейтилишичә, шәһбаз шәрифниң хитайдики 5 күнлүк зиярити асаслиқи 2-басқучлуқ “хитай-пакистан иқтисад каридори” қурулушини қайта башлитишни мәқсәт қилидикән. Бу қурулуш пакистандики гвадар порти билән төмүр йолни асас қилған ул әслиһә қурулуши болуп, хитай бу қурулушқа 60 милярд доллар мәбләғ салидиғанлиқиға вәдә бәргән; қәшқәрдин пакистанниң гвадар портиғичә созулған төмүр йол қурулушиғила 46 милярд доллар мәбләғ селиш пиланланған. Һалбуки пакистандики сиясий муқимсизлиқ вә хәвпсизлик мәсилисидин әндишә қилған хитай, бу қурулушқа давамлиқ мәбләғ селиштин ялтийип қалған. Хәвәрдә мундақ дейилгән: “йеқинқи йиллардин буян, пакистанда хитай пуқралирини нишан қилған террорлуқ һуҗумлири көп йүз бәрди. Пакистан тәрәп бу һуҗумларни ислам террорчилири билән хитайға өч бөлгүнчиләрниң қилғанлиқини билдүрди”.

Шәһбаз шәриф “хитай-пакистан сода мунбири” дә қилған сөзидә, пакистандики хитай пуқралирини барлиқ күчи билән қоғдайдиғанлиқини, бундақ һуҗумларниң йүз беришигә әмди йол қоймайдиғанлиқини билдүргән.

Америкадики “уйғур кишилик һоқуқ қурулуши” ниң тәтқиқат директори һенрик шаҗивиский (Henryk Szadziewski) “хитай-пакистан иқтисад каридори” қурулуши дуч кәлгән қийинчилиқ вә тосалғулар һәққидә тохтилип мундақ деди: “мениңчә хитайниң чәт әлләргә мәбләғ селиши астилап қалди, чүнки бу мәбләғгә аҗритилған пул көпәйгәнчә хитайниң өз иқтисадиға зиян болди. Хитай тәрәптин ейтқанда, хитайниң ‛хитай-пакистан иқтисад каридори‚ ға бурунқидәк қизғинлиқи қалмиди. Пакистан тәрәптин ейтқанда, улар иқтисадий қийинчилиққа патти. Йәнә келип, пакистан билән шериклишидиған дөләтләр аз, чүнки пакистанға мәбләғ селишниң хәтири бар. Пакистанниң сиясий вәзийити муқим әмәс, бәлуҗистанда зораванлиқ вәқәлири давамлиқ йүз бәрмәктә. Хитай өзи қийин әһвалда туруватқанда, бундақ чоң түргә мәбләғ селишни бурунқидәк халимайду”.

“әлҗәзирә қанили” тори 3-июн күни елан қилған хәвәрдә, “хитай-пакистан иқтисад каридори” ниң арқисиға йошурунған мәсилиләр вә кәлгүси хирислар көрситилип мундақ дейилгән: “тәнқидчиләрниң билдүрүшичә, ‛бир бәлбағ бир йол‚ қурулуши хитайниң гео-сиясий тәсирини кеңәйтиш қоралидур. У, пакистандәк намрат дөләтләрни қәрз патқиқиға патуруп қойди. Пакистанда, гвадар портиниң қурулуши һәмдә енергийә, қатнаш вә санаәт тәрәққиятида мәлум нәтиҗиләр қолға кәлгән болсиму, пакистанда даим йүз берип туридиған сиясий, иқтисадий вә хәвпсизлик киризислири түпәйлидин “хитай-пакистан иқтисад каридори” қурулушиниң тәрәққияти оңушлуқ болмиди, һәтта тохтап қалди. Әмдиликтә пули кәмләп қалған пакистан, болупму һазирқи һөкүмәт бу қурулушни қайта илгири сүрмәкчи; гвадар порти бу қурулушниң алтун таҗидур. Хитайниң ғәрбидики қәшқәр шәһири билән гвадар портиғичә болған 2000 километир йолни туташтуруш нишан қилинған “хитай-пакистан иқтисад каридори” чоқум пакистанниң иқтисадий ишләпчиқириш күчи вә иқтисадий ешишиға түрткә болуши керәк иди, әмма булар техи әмәлгә ашқини йоқ. “хитай-пакистан иқтисад каридори” ниң пакистанда 2 милйон иш орни вә сода пурсити яритидиғанлиқи мөлчәрләнгән, әмма пакистан һөкүмитиниң санлиқ мәлуматиға көрә, нөвәттә аранла 250 миң иш орни яритилған”.

Мәзкур хәвәрдә ейтилишичә, пакистанниң ташқи қәрзи еғирлап кәткән. Һазирқи баш министир шәһбаз шәрифниң акиси наваз шәриф 2013-йил пакистанниң баш министири болғанда пакистан, 60 милярд долларға йеқин қәрзгә боғулған болса, бүгүн 124 милярд доллар қәрзгә боғулған, буниң ичидә хитайға төләйдиған қәрзи 30 милярд долларға йәткән. Буниң ичидә 20 милярд доллар қәрзниң вақти тошуп қалған. 2018-Йилдин буян, пакистанниң һәр қайси җайлирида нәччә он хитай ишчилири өлтүрүлгән. Бәлуҗистан қораллиқ күчлири хитайниң гвадар портиға мәбләғ селиш вә қурулуш қилиш баһаниси билән, бу райондин байлиқ булайдиғанлиқини җакарлап, асаслиқ һуҗум нишанини хитай ишчилириға қаратқан. Хитайни давамлиқ мәбләғ селиштин тосуп қоюватқан әң муһим сәвәб пакистанниң тинчсизлиқи икән. Униң үстигә пакистан һөкүмити “хитай-пакистан иқтисад каридори” ға мәсул әмәлдарини тола алмаштурғачқа, хитай буниңдинму хатирҗәм болалмиған.

Доктор қәйсәр миҗит, “хитай-пакистан иқтисад каридори” ниң 2-басқучлуқ қурулушиниң давамлишиш-давамлашмаслиқи хитайниң узун муддәтлик пилани вә хәлқара вәзийәтниң өзгиришигә бағлиқ икәнликини билдүрди.

Хитайниң қәшқәрни муһим сода вә саяһәт райони қилип ечиши, җүмлидин қәшқәрдә әркин сода райони қуруши қатарлиқлар “хитай-пакистан иқтисад каридори” ни қайта ечиш вә гүлләндүрүш билән мунасивәтлик дәп қарилип кәлмәктә. Доктор қәйсәр миҗит буниң қисмән шундақ икәнликини, хитайниң йәнә афғанистан вә оттура асия дөләтлиридики мәнпәәтини, шундақла уйғур районида өткүзүватқан җинайәтлирини йошуруш үчүн, қәшқәрни сода-саяһәт мәркизи қилғанлиқини билдүрди.

Һенрик шаҗивиский, қәшқәрниң сода-саяһәт мәркизи қилинишида, хитайниң асасән дөләт ичидики әһвални чиқиш қилғанлиқини билдүрүп мундақ деди: “қәшқәргә мәбләғ селиш, у җайда әркин сода райони вә қатнаш мәркизи қуруш тоғрулуқ нурғун гәпләр болди; буниңда хитайниң ойлиғанлири бар, чүнки җәнубта уйғурлар топлишип олтурақлашқан, хитай у җайларни контрол қилмақчи. Хитай қәшқәрни иккинчи шенҗен қилмақчиди, әмма бу техи әмәлгә ашмиди. Мениңчә, хитай мәбләғ салғучилири қәшқәргә алаһидә қизиқип кәтмәйду. Хитай-пакистан иқтисад каридоридиму икки хил әһвал мәвҗут: қурулуш пиланини һөкүмәт бекиткән, әмма салған мәбләғ қанчилик пайда бериду, ениқ әмәс. Һөкүмәтниң вәдиси даим әмәлийәттин һалқиған болиду. Мениңчә, хитай бу қурулуш арқилиқ мәбләғ йүрүштүрүп, бир яқтин тәбиий байлиқларға еришмәкчи, йәнә бир яқтин ташқи содини илгири сүрмәкчи. Әмма һөкүмәт әмәлдарлири ‛хитай-пакистан иқтисад каридори‚ һәққидә гәп қилған вақитта, биз һәр вақит униңға гуман билән қаришимиз керәк”.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.