Xitay-pakistan “Iqtisad karidori” we xitayning qeshqerni muhim soda-sayahet merkizi qilishi

Washin'gtondin muxbirimiz jewlan teyyarlidi
2024.06.09
pakistan-xitay-Shehbaz-Sharif-xi Pakistan bash ministiri shehbaz sherif(Shehbaz Sharif) xitay re'isi shi jinping bilen körüshti. 2024-Yili 7-iyun, béyjing.
AP

Qeshqerdin pakistanning gwadar portighiche sozulghan “Xitay-pakistan iqtisad karidori” qurulushi xitayning on yildin ashqan “Bir belbagh bir yol” istratégiyelik pilanining muhim bir türi bolup, yillardin béri bu qurulushning xitayning kütkinidek bolmaywatqanliqi melum.

Xitay pakistandiki gwadar portini tereqqiy qildurup, yéngi déngiz soda yoli échip, ottura sherq, afriqa we yawropa döletlirige mal sétish, bu rayonlardiki iqtisadiy tesirini kéngeytish bilen bir waqitta muhim istratégiyelik jaylarda herbiy baza qurup, amérika bilen riqabetleshmekchi boluwatqanliqi xelq'araning diqqitini qozghap kéliwatqanidi.

Xitayning “Qerz tuziqi” dep atalghan “Bir belbagh bir yol” qurulushining pakistanda ongushluq dawamlashmighanliqi, yerlik xelqning gwadar porti qurulushigha qarshi namayishliri, xitay ishchilirining térrorluq hujumigha uchrishi, eng muhimi kowid yuqumidin kéyin xitay iqtisadining chékinishi, xitayning meblegh sélish küchining töwenlishi qatarliqlar “Xitay-pakistan iqtisad karidori” qurulushini aqsitip qoyghan sewebler dep qarilip kelmekte. Halbuki, pakistan bu qurulushning qaytidin janlinishini ümid qilmaqta iken.

Sin'gaporda chiqidighan “Déngiz boghuzi géziti” torining 2-iyun bergen xewiride, pakistan bash ministiri shehbaz sherifning 6-ayning 4-küni xitayni ziyaret qilidighanliqi, xitay bilen “Xitay-pakistan iqtisad karidori” qurulushini dawamlashturush üchün nechche on milyard dollarliq kélishim imzalaydighanliqi bildürülgenidi.

“Eljezire qanili” 3-iyun küni élan qilghan xewiride, pakistanning xitaygha bolghan mohtajliqining barghanséri küchiyiwatqanliqi bildürülgen bolup, “Pakistan hazir pul paxalliqi we qerz kirizisi bilen boghushuwatqan ehwalda, iqtisadiy kasatliqtin qutulush üchün, nechche on milyard dollarliq iqtisadiy türlerning emelge éshishigha éhtiyajliq. U bolsimu 2015-yil bashlan'ghan, 62 milyard dollar meblegh sélish pilanlan'ghan ‛xitay-pakistan iqtisad karidori‚ dur” déyilgen.

“Xitay yer shari téléwiziye tori” (CGTN) 5-iyun küni tarqatqan xewerge qarighanda, shehbaz sherif shu küni shénjénda échilghan, xitay we pakistan karxanichiliri toplan'ghan “Xitay-pakistan soda munbiri” yighinida qilghan sözide, “Xitay-pakistan iqtisad karidori” ning xitay bilen pakistan'gha zor menpe'et élip kélidighanliqini tekitligen, pakistandiki gwadar portining bügünki tereqqiyatini medhiyeligen, shundaqla xitay karxanichilirini pakistan'gha köplep meblegh sélishqa chaqirghan.

Shehbaz sherif bu qétim xitay bash ministiri li chyang bilen körüshüp, “Xitay-pakistan iqtisad karidori” qurulushini dawamlashturush, xewpsizlik we dölet mudapi'esini kücheytish, énérgiye, pen-téxnika we ma'arip saheliride xitay bilen dawamliq hemkarlishish toghruluq söhbetleshken.

Amérikada yashawatqan iqtisad penliri doktori qeyser mijit pakistan bash ministirining bu qétimqi xitay ziyariti heqqide toxtilip: “Emeliyette pakistan hazir xitayning béqindi dölitige aylinip qaldi” dédi.

“Yaponiye radiyo shirkiti” (NHK)ning 6-iyun bergen xewiride éytilishiche, shehbaz sherifning xitaydiki 5 künlük ziyariti asasliqi 2-basquchluq “Xitay-pakistan iqtisad karidori” qurulushini qayta bashlitishni meqset qilidiken. Bu qurulush pakistandiki gwadar porti bilen tömür yolni asas qilghan ul eslihe qurulushi bolup, xitay bu qurulushqa 60 milyard dollar meblegh salidighanliqigha wede bergen؛ qeshqerdin pakistanning gwadar portighiche sozulghan tömür yol qurulushighila 46 milyard dollar meblegh sélish pilanlan'ghan. Halbuki pakistandiki siyasiy muqimsizliq we xewpsizlik mesilisidin endishe qilghan xitay, bu qurulushqa dawamliq meblegh sélishtin yaltiyip qalghan. Xewerde mundaq déyilgen: “Yéqinqi yillardin buyan, pakistanda xitay puqralirini nishan qilghan térrorluq hujumliri köp yüz berdi. Pakistan terep bu hujumlarni islam térrorchiliri bilen xitaygha öch bölgünchilerning qilghanliqini bildürdi”.

Shehbaz sherif “Xitay-pakistan soda munbiri” de qilghan sözide, pakistandiki xitay puqralirini barliq küchi bilen qoghdaydighanliqini, bundaq hujumlarning yüz bérishige emdi yol qoymaydighanliqini bildürgen.

Amérikadiki “Uyghur kishilik hoquq qurulushi” ning tetqiqat diréktori hénrik shajiwiskiy (Henryk Szadziewski) “Xitay-pakistan iqtisad karidori” qurulushi duch kelgen qiyinchiliq we tosalghular heqqide toxtilip mundaq dédi: “Méningche xitayning chet ellerge meblegh sélishi astilap qaldi, chünki bu mebleghge ajritilghan pul köpeygenche xitayning öz iqtisadigha ziyan boldi. Xitay tereptin éytqanda, xitayning ‛xitay-pakistan iqtisad karidori‚ gha burunqidek qizghinliqi qalmidi. Pakistan tereptin éytqanda, ular iqtisadiy qiyinchiliqqa patti. Yene kélip, pakistan bilen shériklishidighan döletler az, chünki pakistan'gha meblegh sélishning xetiri bar. Pakistanning siyasiy weziyiti muqim emes, belujistanda zorawanliq weqeliri dawamliq yüz bermekte. Xitay özi qiyin ehwalda turuwatqanda, bundaq chong türge meblegh sélishni burunqidek xalimaydu”.

“Eljezire qanili” tori 3-iyun küni élan qilghan xewerde, “Xitay-pakistan iqtisad karidori” ning arqisigha yoshurun'ghan mesililer we kelgüsi xirislar körsitilip mundaq déyilgen: “Tenqidchilerning bildürüshiche, ‛bir belbagh bir yol‚ qurulushi xitayning gé'o-siyasiy tesirini kéngeytish qoralidur. U, pakistandek namrat döletlerni qerz patqiqigha paturup qoydi. Pakistanda, gwadar portining qurulushi hemde énérgiye, qatnash we sana'et tereqqiyatida melum netijiler qolgha kelgen bolsimu, pakistanda da'im yüz bérip turidighan siyasiy, iqtisadiy we xewpsizlik kirizisliri tüpeylidin “Xitay-pakistan iqtisad karidori” qurulushining tereqqiyati ongushluq bolmidi, hetta toxtap qaldi. Emdilikte puli kemlep qalghan pakistan, bolupmu hazirqi hökümet bu qurulushni qayta ilgiri sürmekchi؛ gwadar porti bu qurulushning altun tajidur. Xitayning gherbidiki qeshqer shehiri bilen gwadar portighiche bolghan 2000 kilométir yolni tutashturush nishan qilin'ghan “Xitay-pakistan iqtisad karidori” choqum pakistanning iqtisadiy ishlepchiqirish küchi we iqtisadiy éshishigha türtke bolushi kérek idi, emma bular téxi emelge ashqini yoq. “Xitay-pakistan iqtisad karidori” ning pakistanda 2 milyon ish orni we soda pursiti yaritidighanliqi mölcherlen'gen, emma pakistan hökümitining sanliq melumatigha köre, nöwette aranla 250 ming ish orni yaritilghan”.

Mezkur xewerde éytilishiche, pakistanning tashqi qerzi éghirlap ketken. Hazirqi bash ministir shehbaz sherifning akisi nawaz sherif 2013-yil pakistanning bash ministiri bolghanda pakistan, 60 milyard dollargha yéqin qerzge boghulghan bolsa, bügün 124 milyard dollar qerzge boghulghan, buning ichide xitaygha töleydighan qerzi 30 milyard dollargha yetken. Buning ichide 20 milyard dollar qerzning waqti toshup qalghan. 2018-Yildin buyan, pakistanning her qaysi jaylirida nechche on xitay ishchiliri öltürülgen. Belujistan qoralliq küchliri xitayning gwadar portigha meblegh sélish we qurulush qilish bahanisi bilen, bu rayondin bayliq bulaydighanliqini jakarlap, asasliq hujum nishanini xitay ishchilirigha qaratqan. Xitayni dawamliq meblegh sélishtin tosup qoyuwatqan eng muhim seweb pakistanning tinchsizliqi iken. Uning üstige pakistan hökümiti “Xitay-pakistan iqtisad karidori” gha mes'ul emeldarini tola almashturghachqa, xitay buningdinmu xatirjem bolalmighan.

Doktor qeyser mijit, “Xitay-pakistan iqtisad karidori” ning 2-basquchluq qurulushining dawamlishish-dawamlashmasliqi xitayning uzun muddetlik pilani we xelq'ara weziyetning özgirishige baghliq ikenlikini bildürdi.

Xitayning qeshqerni muhim soda we sayahet rayoni qilip échishi, jümlidin qeshqerde erkin soda rayoni qurushi qatarliqlar “Xitay-pakistan iqtisad karidori” ni qayta échish we güllendürüsh bilen munasiwetlik dep qarilip kelmekte. Doktor qeyser mijit buning qismen shundaq ikenlikini, xitayning yene afghanistan we ottura asiya döletliridiki menpe'etini, shundaqla Uyghur rayonida ötküzüwatqan jinayetlirini yoshurush üchün, qeshqerni soda-sayahet merkizi qilghanliqini bildürdi.

Hénrik shajiwiskiy, qeshqerning soda-sayahet merkizi qilinishida, xitayning asasen dölet ichidiki ehwalni chiqish qilghanliqini bildürüp mundaq dédi: “Qeshqerge meblegh sélish, u jayda erkin soda rayoni we qatnash merkizi qurush toghruluq nurghun gepler boldi؛ buningda xitayning oylighanliri bar, chünki jenubta Uyghurlar topliship olturaqlashqan, xitay u jaylarni kontrol qilmaqchi. Xitay qeshqerni ikkinchi shénjén qilmaqchidi, emma bu téxi emelge ashmidi. Méningche, xitay meblegh salghuchiliri qeshqerge alahide qiziqip ketmeydu. Xitay-pakistan iqtisad karidoridimu ikki xil ehwal mewjut: qurulush pilanini hökümet békitken, emma salghan meblegh qanchilik payda béridu, éniq emes. Hökümetning wedisi da'im emeliyettin halqighan bolidu. Méningche, xitay bu qurulush arqiliq meblegh yürüshtürüp, bir yaqtin tebi'iy bayliqlargha érishmekchi, yene bir yaqtin tashqi sodini ilgiri sürmekchi. Emma hökümet emeldarliri ‛xitay-pakistan iqtisad karidori‚ heqqide gep qilghan waqitta, biz her waqit uninggha guman bilen qarishimiz kérek”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.