Zhornalist bértil lintnér: "Shi jinpingning 'büyük xitay' pilani az sanliq milletlerni éritip tügitish siyasitidur"

Muxbirimiz méhriban
2020-12-04
Share
Zhornalist bértil lintnér: Shiwitsiyelik yazghuchi we zhurnalist bértil linténér(Bértil Lintner).
wikiwand.com

Shiwitsiyelik yazghuchi we zhurnalist bértil linténér(Bértil Lintner) 1953-yili shiwitsiyede tughulghan. Bértil lintnér xitay, hindistan, bérma qatarliq asiya döletlerning iqtisadiy ehwali, bu döletler arisidiki iqtisadiy, siyasiy wediplomatik munasiwetler, bolupmu xitayning ichkiy we tashqiy siyasiti heqqidiki yazmiliri bilen xelq'arada tonulghan xitayshunas mutexesisliridin biri. Uning hazirgha qeder neshr qildurghan "Ghezep: bérmaning kürishi" (1989), "Bérma qozghilingi" (1994), "Xitay-hindistan urushi: soqulush" (2018) qatarliq kitabliri asiya weziyiti tetqiqatidiki tesiri chong bolghan kitablardin hisablinidiken.

Yéqinda uning "Asiya waqti" gézitide én'giliz tilida élan qilghan "Shi jinpingning 'büyük xitay' pilani" namliq maqaliside, xitay re'isi shi jinpingning atalmish "Xitay chüshini emelge ashurush" sho'ari bilen xitay bésiwalghan ziminlardiki Uyghur, tibet, mongghul qatarliq milletlerge yürgüzüwatqan "Jongxu'a milliti birlikini emelge ashurush", yeni xitaylashturush siyasitining emeliy ijra qilinish ehwali yorutup bérilgen.

Mezkur maqale élan qilin'ghandin kéyin chet ellerdiki xitay weziyitini yéqindin közitip kéliwatqan analizchilarning diqqitini qozghidi.

Dunya Uyghur qurultiyining xitay ishliri mudiri, xitay weziyiti analizchisi élshat hesen ependi we "Béyjing bahari" zhorlinining bash muherriri xu ping ependiler ziyaritimizni qobul qilip, mezkur maqale we xitay hökümitining Uyghur, tibet qatarliq xelqlerge yürgüzgen siyasiti heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi.

Aptor bértil lintnér maqaliside aldi bilen shi jinpingning xitaylashturush siyasitini emelge ashurush üchün Uyghurlar zéminida berpa qilin'ghan "Kespiy terbiyilesh merklezliri" namidiki lagérlar heqqide toxtalghan. U mundaq dep yazghan: "Xitay hökümitining sözi bilen éytqanda, bularning hemmisi xitay re'isi shi jinpingning az sanliq millet rayonliridiki 'namratliqni tügitish' herikitining bir qismi. Bularni qurushtiki meqset yerlik kishilerge yéngi kespiy maharetlerni ögitip, ularning kirimini ashurush we turmushini yaxshilash imkaniyitige ige qilish iken"

Aptor bértil linténér bu xil lagérlarning Uyghur rayonida qurulup sinaq qilin'ghandin kéyin, nöwette tibetler rayonigha kéngeytishke bashlighanliqi we bu lagérlarni qurushtiki meqsetning bu xelqlerni özgertish ikenlikini ilgiri sürgen.

U xitay hökümitining lagérlarni tesis qilishtiki meqsidi heqqide toxtilip, mundaq dep yazghan: "Shinjangning gherbide tesis qilin'ghan musulman Uyghurlar qamalghan lagérlarning dangqi chiqqandin kéyin, bu xil 'kespiy terbiyelesh programmisi' yéqinda tibetke kéngeytildi. Emma xitayning tibet we shinjangdiki resmiy siyasitidin ayan bolushiche, ularning bularni qurushtiki meqsiti az sanliq millet rayonliridiki 'yéza éshincha emgek küchliri' ni terbiyeleshla bolup qalmastin, belki béyjing bu xelqlerni 'qalaq' dep hés qilghanliqi üchün tesis qilin'ghan iken. Qattiq herbiy usuldiki bashqurush yolgha qoyulghan bu xil atalmish 'kespi terbiyilesh' ning meqsiti bu jaygha yighiwélin'ghan tutqunlarning diniy esebiylikini tügitish, ularning xitay tili iqtidarini ashurush, xitay qanunini ögitish iken."

Ilshat hesen ependining qarishiche, zhornalist bértil linténérning bu maqaliside otturigha qoyulghan yuqiriqi qarashlar gerche kéchikip déyilgen bolsimu, emma uningda xitay hökümitining Uyghur, tibet, mongghul qatarliq milletlerni yoqitishtek siyasiy meqsiti pakitlar arqiliq yorutup bérilgen iken.

Aptor maqaliside Uyghur rayonidiki lagérlarning shi jinpingning "Bir xitay" qurush pilani, yeni xitay millitini asas qilghan "Milliy dölet" qurush siyasitining netijisi ikenlikini, buning xitayning gherbidiki Uyghur aptonom rayonida radikal wastiler arqiliq élip sinaq qiliniwatqanliqini otturigha qoyghan.

U maqaliside bu heqtiki matériyallardin neqil keltürüp, mundaq bayanlarni bergen: "Resmiy sanliq melumatlargha qarighanda, xitayda texminen 12 milyondin artuq Uyghur bar, ular 'shinjang Uyghur aptonom rayoni' omumiy nopusining texminen yérimini teshkil qilidu. Texminen 6 milyon mongghul ichikiy mongghul aptonom rayonida, 6 milyon 500 ming tibet tibet aptonom rayoni, chingxey, yünnen, sichüen we gensu qatarliq ölkilerde yashaydu. Shi jinping nöwette Uyghur, tibet qatarliq xitay bolmighan milletler rayonida atalmish 'terbiyelesh merkezliri' ni qurup, bu rayonlardiki xelqlerni 'namratliqtin qutuldurush' herikiti élip bériwatidu. Emeliyette shi jinping xitay dölitini xitay tilliq 'bir milletlik dölet' ke aylandurushni meqset qilmaqta. Xitaydiki 1 milyard 400 milyon nopusning 92 pirsentini xitaylar teshkil qilidu. Hazir shi jinping hökümiti 'jongxu'a milliti' dep atalghan "Pan-xitay kimliki' ni teshwiq qilmaqta. Halbuki, mandarin tili, yeni ilgiri 'putungxu'a' dep atalghan bu til hazir "Goyü", yeni 'dölet tili' gha aylandi."

Xitay weziyet analizchiliridin amérikadiki "Béyjing bahari" zhorlinining bash muherri xu ping ependimu zhornalist bértil lintnérning maqalisi heqqide öz qarishini otturigha qoydi.

Xu ping ependining qarishiche, mezkur maqalide otturigha qoyulghandek, xitay kommunist hökümiti qurulghan 1949-yildin bashlapla, Uyghur, tibet, mongghul qatarliq bésiwélin'ghan zéminlardiki xelqlerge qarita xitaylashturush siyasitini yürgüzüp kelgen. Emma maqalide otturigha qoyulghandek, shi jinping dewrige kelgende xitay kompartiyesi mawzidong dewridin buyan teshwiq qilinip kéliwatqan'xitay köp milletlik dölet, 56 milletning hemmisining özige xas medeniyiti hörmet qilinidu' dégen teshwiqatini chörüp tashlighan. Ular xitay dölitining parchilinishining aldini élish üchün 'jongxu'a milliti birlik éngi' namidiki chong xitaychiliq teshwiqatini kücheytken. Bolupmu zémini bésiwélin'ghan Uyghur, tibet, mongghul qatarliq qatarliq xelqlerge qarita pütünley xitaylashturush siyasitini qollinip, bir milletlik, yeni 'pan-xitay milliy döliti' berpa qilish chüshini emelge ashurmaqchi bolghan.

Aptor bértil lintnér maqaliside yene shi jinping bashchiliqidiki xitay kommunist hökümitining nöwette Uyghur rayonida yürgüzüwatqan yerlik xelqlerning til-medeniyiti, örp-aditi, diniy étiqadini yoqitip, ularni pütünley xitaylashturush siyasitini emdilikte tibet, mongghul, koriyan, ju'angzu, yizu qatarliq xitay bolmighan bashqa milletlergimu köchürüp ishtilishke bashlighanliqi ilgiri sürülgen.

U mundaq deydu: "Kespiy lagérlarda Uyghurlar gunahkar boluwatidu, ular xitayning qemeriye yéngi yilini tebrikleshke mejburliniwatidu, ular islam dini étiqadigha qarshi halda choshqa göshi yéyishke we haraq ichishke mejburlanmaqta.

Hazir béyjingning diqqiti köpinche buddist tibetlerge qaritildi. Uning siyasitide tibetler choqum xitay chong a'ilisining bir qismi bolushi kérek؛ tibetler chingxey-tibet égizlikidiki en'eniwi yérim köchmen charwichiliq turmush usulini özgertishi kérek. Resmiy höjjetlerge qarighanda, lagérlardiki tibet 'tutqun ishchiliri' özlirining 'qalaqliqi' ni islah qilishqa we öz aldigha ayrim milliy salahiyetke ige bolush uqumidin waz kéchishke mejbur bolghan. Hazir bu siyasetning bir qismi süpitide rayondiki 'qosh til ma'aripi' ning ornini peqetla 'goyü', yeni 'dölet tili' da oqutulidighan mektepler igilimekte."

Ilshat hesen ependi yene bértil lintnérge oxshash chet ellik analizchilar we Uyghurshunas alimlarning shi jinping rehberlikidiki xitay kompartiyesining "Pan-xitay milliy döliti" qurushtek fashizimliq siyasitini dunyagha tonutushi, muhim ehmiyetke ige, dédi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet