Американиң уйғур дияридики 28 органни қара тизимликкә киргүзүши хитайни қаттиқ биарам қилмақта

Мухбиримиз меһрибан
2019-10-14
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Ақсарайниң иқтисад мәслиһәтчиси петир наварро әпәнди мухбирларниң соаллириға җаваб бәрмәктә. 2019-Йили 8-өктәбир, вашингтон.
Ақсарайниң иқтисад мәслиһәтчиси петир наварро әпәнди мухбирларниң соаллириға җаваб бәрмәктә. 2019-Йили 8-өктәбир, вашингтон.
AP

Өткән һәптә америка һөкүмити уйғур дияридики 20 сақчи оргини билән 8 юқири техника ширкитиниң исмини атап, уларни қара тизимликкә киргүзгәнликини елан қилди. Қарарда қара тизимликкә киргүзүлгән хитай сақчи органлири билән ширкәт хадимлириға һәрқандақ әһвалда виза бәрмәслик, бу ширкәтләрниң америкадин мал сетивелиши яки мәһсулатлирини америкада сетишини чәкләш қатарлиқларму ениқ көрситилгән.

Ундин башқа уйғур мәсилиси өткән һәптә йәнә американиң сиясий сәһнисидики юқири дәриҗилик әрбабларниң қизғин муназирә темисиға айланған. Хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан бастуруш сияситини үзлүксиз әйибләп келиватқан америка ташқи ишлар министири майк помпейо 8-өктәбир күни қилған сөзидә уйғурларни бастурушқа қатнашқан хитай әмәлдарлириға қаттиқ тәдбир қоллинишни тәкитлигән. Ақсарайниң иқтисад мәслиһәтчиси петир наварро 9-өктәбир күни америка «фокс» телевизийәсиниң программисида уйғур елидә йүргүзүлүватқан еғир бастуруш сиясити вә трамп һөкүмити тәрипидин хитайниң 28 муәссәсигә қарита чиқирилған җаза тәдбирлири һәққидә тохталған. Униңда йәнә хитай һөкүмитиниң нөвәттә уйғур елидә тарихтин буянқи әң еғир кишилик һоқуқи дәпсәндичиликигә сәвәб болуватқанлиқини, нөвәттә уйғур диярида 2 милйондин артуқ кишиниң йиғивелиш лагерлириға соланғанлиқи қәйт қилинған.

9-Өктәбир күни йәнә американиң сабиқ муавин президенти вә һазирқи демократчилар партийәсиниң президент намзатлиридин бири болған җо байдин нутқида трампни кишилик һоқуқ мәсилисидә хитайға қаттиқ позитсийә билдүрмиди, дәп әйиблигән. Җо байдин шу күнидики сөзидә «хитай һөкүмитиниң уйғур мусулманлириға кишини чөчүтидиған дәриҗидики ғайәт зор кишилик һоқуқ дәпсәндичилики йүргүзүп, уларни ‹қайта тәрбийә' лагерлириға солаватқан, хоңкоңда намайишчилар зораванлиққа учраватқан бир пәйттә президент трампниң буниңға инкас қайтурмай сүкүттә турувалғанлиқи» ни әйиблигән.

Америка һөкүмитиниң уйғурларни бастурушқа четилған хитай сақчи органлири билән юқири техникалиқ ширкәтләрни қара тизимликкә киргүзүши, америкадики нопузлуқ сиясий әрбабларниң уйғурлар дуч келиватқан нөвәттики қаттиқ бастурулушларға қарита җиддий инкасларда болуши хитай һөкүмитини қаттиқ биарам қилди.

9-Өктәбирдин башлап хитай ташқи ишлар министирлиқи, хитай мәмликәтлик террорлуққа қарши туруш ишханиси қатарлиқ орунларниң америка һөкүмитиниң уйғур мәсилисидики инкаслириға қарита наразилиқ баянатлири арқа-арқидин елан қилинди. Шинхуа агентлиқи, «хәлқ гезити» қатарлиқ хитай һөкүмәт таратқулириму мәхсус обзор вә баш мақалә елан қилип, америка қара тизимликигә киргүзгән уйғур аптоном районидики сақчи органлирини ақлиди. Хитай баянатида йәнә американи «шинҗаңниң кишилик һоқуқ мәсилисини баһанә қилип, җуңгониң ички ишлириға қопаллиқ билән арилашти,» дәп зарлиди.

Шинхуа агентлиқиниң баш мақалисидә америкадики сиясий әрбабларниң хитай һөкүмитиниң уйғур сияситини әйиблиши вә хитайға қарита қаттиқ тәдбир қоллиниш тәшәббуслириға қарита наразилиқ билдүрүлгән. Униңда мундақ дейилгән: «биз америкадики бир қисим сиясәтчиләрниң шинҗаңниң ишлириға қопаллиқ билән арилишишни дәрһал тохтитишини, кишилик һоқуқни баһанә қилип җуңгониң ички ишлириға арилашмаслиқини нәсиһәт қилимиз. Шуни ениқ тәкитләймизки, җуңго мөрити кәлсә барлиқ зөрүр тәдбирләрни қоллинип, өз мәнпәәтини қәтий қоғдайду.»

«Хәлқ гезити» елан қилған баш мақалида америка тәрәпниң бу қарариниң «уларниң узақтин буян давамлишип келиватқан зомигәрлик қилмишиниң ашкарилиниши» икәнлики тәкитләнгән.

Америкидики хитай өктичилиридин «шаңхәй мустәқиллиқ һәрикити» ниң башлиқи хе әншүн әпәнди зияритимизни қобул қилип, америка һөкүмитиниң бу қарари зор бир әмәлий тәдбир болғанлиқи үчүн хитай һөкүмитиниң қаттиқ биарам болғанлиқини билдүрди.

У мундақ деди: «американиң тәдбири икки нуқтиға қаритилған. Униң бири һазир америка хитайниң бир қисим ширкәт вә карханилириға сода ембаргоси қоюватиду. Буниңдики асасий мәқсәт америка сода ширкәтлириниң һоқуқини вә американиң дөләт мәнпәәтини қоғдаш үчүндур. Иккинчи тәрәптин, америка һөкүмити шинҗаң уйғур аптоном районлуқ җ. Х. Назарити, ишләпчиқириш қурулуш биңтуәни җ. Х. Идариси дегәндәк органларниң уйғур, қазақ қатарлиқ йәрлик хәлқләрниң инсаний һәқлири вә етник мәвҗутлуқиға қилған бузғунчилиқини әйибләватиду вә униңға қарита җаза тәдбири қоллиниватиду. Шуңа хитайниң мунасивәтлик орунлири буниңға қаттиқ инкас қайтурди. Чүнки американиң бу қарари бир тәрәптин хитай-америка оттурисидики сода урушида көрүлүватқан икки тәрәпниң дөләт мәнпәәти вә қиммәт қарашлиридики кәскин зиддийәтни ашкарилап бәрсә, йәнә бир тәрәптин пүтүн дуняниң хитай һөкүмити уйғур районида қурған лагерлар вә бу лагерларға қамалған уйғур, қазақ қатарлиқ йәрлик милләт тутқунлири мәсилисигә болған җиддий инкасини көрситип бәрмәктә. Буни иккинчи дуня уруши мәзгилидә натсистлар германийәсиниң йәһудий тутқунлирини қамиған җаза лагерлириға охшатмақта. Шуңа бу икки нуқтиға нисбәтән хитай коммунист һөкүмити һазир интайин җиддийлишиватиду шундақла әндишилик кәйпиятини ипадиләватиду. Әнә шу вәҗидин уларда наразилиқ инкаси мушундақ күчлүк болди.»

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси, илшат һәсән әпәндиниң қаришичә, американиң уйғурларни бастурушқа четилған хитай сақчи органлири билән ширкәтлириниң исмини атап туруп қара тизимликкә елиши хитай һөкүмитини әң қаттиқ нарази қилған нуқтилар һесаблинидикән.

Илшат һәсән әпәнди йәнә бу қарарниң уйғур қатарлиқ йәрлик хәлқләрниң түркүмләп лагерларға қамилиши вә райондики барғанчә яманлишиватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидә биваситә җавабкарлиқи бар хитай әмәлдарлирини җазалашта үнүмлүк тәдбир икәнликини тәкитлиди.

Елшат һәсән әпәнди хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчисидин башқа йәнә террорлуққа қарши туруш ишханиси қатарлиқ органларниң айрим-айрим баянат елан қилип, қаттиқ инкас қайтурушиға сәвәб болған амиллар һәққидиму тохталди.

Хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси гең шуаң 9-өктәбирдики наразилиқ баянатида хитайниң уйғур районида йүргүзүватқан сияситини ақлап мундақ дегән: «шинҗаңда америка тәрәп ейтқандәк аталмиш кишилик һоқуқ мәсилиси әсла мәвҗут әмәс, әксичә бөлгүнчилик, зораванлиқ вә террорлуқ узақтин буян шинҗаңни қийин әһвалда қоймақта,» дегән.

Хе әншүн әпәнди хитайниң юқириқи баянатлири һәққидә тохтилип, мундақ деди: «хитайниң ‹террорлуққа зәрбә бериш' дегән сөзи хәлқарада ‹хитай һөкүмити террорлуқни баһанә қилип уйғур вә қазақларни бастурушта васитә қилиниватқан ялғанчилиқи' дәп шәрһлишиватиду. Хитай һөкүмити бу аталғуни йәнә дөләт ичидики хитай хәлқини алдаш үчүнму қоллиниватиду. Әмәлийәттә һәрқайси милләтләрниң өз тәқдирини өзи бәлгилиши һоқуқи хәлқаралиқ қануний һоқуқларниң бири һесаблиниду. Шуңа хитай һөкүмити хәлқарадики терроризмға қарши туруш уқумини суйиистемал қилип, уйғур вә қазақларниң йоллуқ болған мустәқиллиқ тәләплиригә қара сүртүшни мәқсәт қилған.»

Хе әншүн әпәнди йәнә нөвәттә хитай һөкүмитиниң тәшвиқатлири сәвәблик чәтәлләрдики бир қисим хитай демократлириниң пәқәтла хитай компартийәси һакимийитини ағдурушни тәшәббус қилип кәлгәнликини, уйғурлар билән хоңкоңлуқларниң өз тәқдирини өзи бәлгиләш, һәтта мустәқил болуш һоқуқи болупла қалмастин, бәлки йәнә хитайдики башқа өлкиләрниңму өз тәқдирини өзи бәлгиләш вә мустәқил болуш һоқуқиниң барлиқини тәкитләп өтти.

Хе әншүн ахирида мундақ деди: «һазир чәтәлләрдики бәзи хитай демократлири хоңкоң вә шаңхәй мустәқиллиқ тәрәпдарлирини рәт қилип кәлмәктә. Уларниң қаришичә, пәқәт компартийә һакимийити ағдурулсила җуңгода һәммә иш яхши болуп кетәрмиш. Улар компартийә ағдурулса уйғурлар, хоңкоңлуқлар вә башқа милләтләр алий аптономийә һоқуқиға еришиду дейишмәктә. Улар һазир уйғурлар билән хоңкоңлуқларниң мустәқиллиқ тәләплирини рәт қилишта еһтиятчан позитсийәдә тутуватиду. Әмма улар бизгә башқа өлкә вә шәһәрләрниң мустәқиллиқ тәлипини қәтий рәт қилип кәлмәктә. Әмма хитай хәлқи ичидә, һәрқайси өлкиләрдә компартийәниң һөкүмранлиқидин қутулуп чиқип, мустәқил болуш тәләплири барғансери күчәймәктә. Бу йүзлиниш хитай коммунист һөкүмитиниң өз һакимийитини давамлиқ сақлап қелиш әндишисини йәниму юқири пәллигә көтүрмәктә.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт