Amérikaning Uyghur diyaridiki 28 organni qara tizimlikke kirgüzüshi xitayni qattiq bi'aram qilmaqta

Muxbirimiz méhriban
2019-10-14
Élxet
Pikir
Share
Print
Aqsarayning iqtisad meslihetchisi pétir nawarro ependi muxbirlarning so'allirigha jawab bermekte. 2019-Yili 8-öktebir, washin'gton.
Aqsarayning iqtisad meslihetchisi pétir nawarro ependi muxbirlarning so'allirigha jawab bermekte. 2019-Yili 8-öktebir, washin'gton.
AP

Ötken hepte amérika hökümiti Uyghur diyaridiki 20 saqchi orgini bilen 8 yuqiri téxnika shirkitining ismini atap, ularni qara tizimlikke kirgüzgenlikini élan qildi. Qararda qara tizimlikke kirgüzülgen xitay saqchi organliri bilen shirket xadimlirigha herqandaq ehwalda wiza bermeslik, bu shirketlerning amérikadin mal sétiwélishi yaki mehsulatlirini amérikada sétishini cheklesh qatarliqlarmu éniq körsitilgen.

Undin bashqa Uyghur mesilisi ötken hepte yene amérikaning siyasiy sehnisidiki yuqiri derijilik erbablarning qizghin munazire témisigha aylan'ghan. Xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan basturush siyasitini üzlüksiz eyiblep kéliwatqan amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo 8-öktebir küni qilghan sözide Uyghurlarni basturushqa qatnashqan xitay emeldarlirigha qattiq tedbir qollinishni tekitligen. Aqsarayning iqtisad meslihetchisi pétir nawarro 9-öktebir küni amérika "Foks" téléwiziyesining programmisida Uyghur élide yürgüzülüwatqan éghir basturush siyasiti we tramp hökümiti teripidin xitayning 28 mu'essesige qarita chiqirilghan jaza tedbirliri heqqide toxtalghan. Uningda yene xitay hökümitining nöwette Uyghur élide tarixtin buyanqi eng éghir kishilik hoquqi depsendichilikige seweb boluwatqanliqini, nöwette Uyghur diyarida 2 milyondin artuq kishining yighiwélish lagérlirigha solan'ghanliqi qeyt qilin'ghan.

9-Öktebir küni yene amérikaning sabiq mu'awin prézidénti we hazirqi démokratchilar partiyesining prézidént namzatliridin biri bolghan jo baydin nutqida trampni kishilik hoquq mesiliside xitaygha qattiq pozitsiye bildürmidi, dep eyibligen. Jo baydin shu künidiki sözide "Xitay hökümitining Uyghur musulmanlirigha kishini chöchütidighan derijidiki ghayet zor kishilik hoquq depsendichiliki yürgüzüp, ularni 'qayta terbiye' lagérlirigha solawatqan, xongkongda namayishchilar zorawanliqqa uchrawatqan bir peytte prézidént trampning buninggha inkas qayturmay sükütte turuwalghanliqi" ni eyibligen.

Amérika hökümitining Uyghurlarni basturushqa chétilghan xitay saqchi organliri bilen yuqiri téxnikaliq shirketlerni qara tizimlikke kirgüzüshi, amérikadiki nopuzluq siyasiy erbablarning Uyghurlar duch kéliwatqan nöwettiki qattiq basturulushlargha qarita jiddiy inkaslarda bolushi xitay hökümitini qattiq bi'aram qildi.

9-Öktebirdin bashlap xitay tashqi ishlar ministirliqi, xitay memliketlik térrorluqqa qarshi turush ishxanisi qatarliq orunlarning amérika hökümitining Uyghur mesilisidiki inkaslirigha qarita naraziliq bayanatliri arqa-arqidin élan qilindi. Shinxu'a agéntliqi, "Xelq géziti" qatarliq xitay hökümet taratqulirimu mexsus obzor we bash maqale élan qilip, amérika qara tizimlikige kirgüzgen Uyghur aptonom rayonidiki saqchi organlirini aqlidi. Xitay bayanatida yene amérikani "Shinjangning kishilik hoquq mesilisini bahane qilip, junggoning ichki ishlirigha qopalliq bilen arilashti," dep zarlidi.

Shinxu'a agéntliqining bash maqaliside amérikadiki siyasiy erbablarning xitay hökümitining Uyghur siyasitini eyiblishi we xitaygha qarita qattiq tedbir qollinish teshebbuslirigha qarita naraziliq bildürülgen. Uningda mundaq déyilgen: "Biz amérikadiki bir qisim siyasetchilerning shinjangning ishlirigha qopalliq bilen arilishishni derhal toxtitishini, kishilik hoquqni bahane qilip junggoning ichki ishlirigha arilashmasliqini nesihet qilimiz. Shuni éniq tekitleymizki, junggo möriti kelse barliq zörür tedbirlerni qollinip, öz menpe'etini qet'iy qoghdaydu."

"Xelq géziti" élan qilghan bash maqalida amérika terepning bu qararining "Ularning uzaqtin buyan dawamliship kéliwatqan zomigerlik qilmishining ashkarilinishi" ikenliki tekitlen'gen.

Amérikidiki xitay öktichiliridin "Shangxey musteqilliq herikiti" ning bashliqi xé enshün ependi ziyaritimizni qobul qilip, amérika hökümitining bu qarari zor bir emeliy tedbir bolghanliqi üchün xitay hökümitining qattiq bi'aram bolghanliqini bildürdi.

U mundaq dédi: "Amérikaning tedbiri ikki nuqtigha qaritilghan. Uning biri hazir amérika xitayning bir qisim shirket we karxanilirigha soda émbargosi qoyuwatidu. Buningdiki asasiy meqset amérika soda shirketlirining hoquqini we amérikaning dölet menpe'etini qoghdash üchündur. Ikkinchi tereptin, amérika hökümiti shinjang Uyghur aptonom rayonluq j. X. Nazariti, ishlepchiqirish qurulush bingtu'eni j. X. Idarisi dégendek organlarning Uyghur, qazaq qatarliq yerlik xelqlerning insaniy heqliri we étnik mewjutluqigha qilghan buzghunchiliqini eyiblewatidu we uninggha qarita jaza tedbiri qolliniwatidu. Shunga xitayning munasiwetlik orunliri buninggha qattiq inkas qayturdi. Chünki amérikaning bu qarari bir tereptin xitay-amérika otturisidiki soda urushida körülüwatqan ikki terepning dölet menpe'eti we qimmet qarashliridiki keskin ziddiyetni ashkarilap berse, yene bir tereptin pütün dunyaning xitay hökümiti Uyghur rayonida qurghan lagérlar we bu lagérlargha qamalghan Uyghur, qazaq qatarliq yerlik millet tutqunliri mesilisige bolghan jiddiy inkasini körsitip bermekte. Buni ikkinchi dunya urushi mezgilide natsistlar gérmaniyesining yehudiy tutqunlirini qamighan jaza lagérlirigha oxshatmaqta. Shunga bu ikki nuqtigha nisbeten xitay kommunist hökümiti hazir intayin jiddiylishiwatidu shundaqla endishilik keypiyatini ipadilewatidu. Ene shu wejidin ularda naraziliq inkasi mushundaq küchlük boldi."

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi, ilshat hesen ependining qarishiche, amérikaning Uyghurlarni basturushqa chétilghan xitay saqchi organliri bilen shirketlirining ismini atap turup qara tizimlikke élishi xitay hökümitini eng qattiq narazi qilghan nuqtilar hésablinidiken.

Ilshat hesen ependi yene bu qararning Uyghur qatarliq yerlik xelqlerning türkümlep lagérlargha qamilishi we rayondiki barghanche yamanlishiwatqan kishilik hoquq depsendichilikide biwasite jawabkarliqi bar xitay emeldarlirini jazalashta ünümlük tedbir ikenlikini tekitlidi.

Élshat hesen ependi xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisidin bashqa yene térrorluqqa qarshi turush ishxanisi qatarliq organlarning ayrim-ayrim bayanat élan qilip, qattiq inkas qayturushigha seweb bolghan amillar heqqidimu toxtaldi.

Xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi géng shu'ang 9-öktebirdiki naraziliq bayanatida xitayning Uyghur rayonida yürgüzüwatqan siyasitini aqlap mundaq dégen: "Shinjangda amérika terep éytqandek atalmish kishilik hoquq mesilisi esla mewjut emes, eksiche bölgünchilik, zorawanliq we térrorluq uzaqtin buyan shinjangni qiyin ehwalda qoymaqta," dégen.

Xé enshün ependi xitayning yuqiriqi bayanatliri heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Xitayning 'térrorluqqa zerbe bérish' dégen sözi xelq'arada 'xitay hökümiti térrorluqni bahane qilip Uyghur we qazaqlarni basturushta wasite qiliniwatqan yalghanchiliqi' dep sherhlishiwatidu. Xitay hökümiti bu atalghuni yene dölet ichidiki xitay xelqini aldash üchünmu qolliniwatidu. Emeliyette herqaysi milletlerning öz teqdirini özi belgilishi hoquqi xelq'araliq qanuniy hoquqlarning biri hésablinidu. Shunga xitay hökümiti xelq'aradiki térrorizmgha qarshi turush uqumini suyi'istémal qilip, Uyghur we qazaqlarning yolluq bolghan musteqilliq teleplirige qara sürtüshni meqset qilghan."

Xé enshün ependi yene nöwette xitay hökümitining teshwiqatliri seweblik chet'ellerdiki bir qisim xitay démokratlirining peqetla xitay kompartiyesi hakimiyitini aghdurushni teshebbus qilip kelgenlikini, Uyghurlar bilen xongkongluqlarning öz teqdirini özi belgilesh, hetta musteqil bolush hoquqi bolupla qalmastin, belki yene xitaydiki bashqa ölkilerningmu öz teqdirini özi belgilesh we musteqil bolush hoquqining barliqini tekitlep ötti.

Xé enshün axirida mundaq dédi: "Hazir chet'ellerdiki bezi xitay démokratliri xongkong we shangxey musteqilliq terepdarlirini ret qilip kelmekte. Ularning qarishiche, peqet kompartiye hakimiyiti aghdurulsila junggoda hemme ish yaxshi bolup kétermish. Ular kompartiye aghdurulsa Uyghurlar, xongkongluqlar we bashqa milletler aliy aptonomiye hoquqigha érishidu déyishmekte. Ular hazir Uyghurlar bilen xongkongluqlarning musteqilliq teleplirini ret qilishta éhtiyatchan pozitsiyede tutuwatidu. Emma ular bizge bashqa ölke we sheherlerning musteqilliq telipini qet'iy ret qilip kelmekte. Emma xitay xelqi ichide, herqaysi ölkilerde kompartiyening hökümranliqidin qutulup chiqip, musteqil bolush telepliri barghanséri kücheymekte. Bu yüzlinish xitay kommunist hökümitining öz hakimiyitini dawamliq saqlap qélish endishisini yenimu yuqiri pellige kötürmekte."

Toluq bet