Америка авам палатаси уйғурлар мәсилисини өз ичигә алған “хитай риқабәт қанун лайиһәси” дә бирликкә кәлди

Мухбиримиз әркин
2022.01.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Америка авам палатаси уйғурлар мәсилисини өз ичигә алған “хитай риқабәт қанун лайиһәси” дә бирликкә кәлди Америка авам палатасиниң рәиси нәнси пелоси ханим.
Social Media

Америка авам палатаси 25-январ күни уйғурларға алақидар бир қанчә мәсилини өз ичигә алған хитай билән болған риқабәттә американи күчәйтишкә аит интайин һалиқилиқ бир қанунниң ахриқи лайиһәсидә бирликкә кәлгән. “2022-Йиллиқ америка риқабәт қануни” дәп аталған американиң иқтисад, технологийә, хәвпсизлик риқәбәт иқтидарини күчәйтип, хитайға тарабил турушни мәқсәт қилған бу лайиһәгә 250 милярд доллар мәбләғ аҗритилған. Бу техника тәрәққиятиға мәбләғ селиш, тәйвән билән болған алақә һәмдә японийә, австралийә, һиндистан билән болған иттипақдашлиқ мунасивитини күчәйтиш, 100 милйон доллар мәбләғ аҗритип, хитайниң чәклимиси вә хата учуриға тақабил турушлар қатарлиқ мәзмунларниму өз ичигә алидикән.

Бу 2022-йили киргәндин бери уйғурларға четишлиқ мәсилиләрниң тунҗи қетим америка қанун лайиһәлиридә қайта тилға елинишидур. Мәлум болушичә, қанун лайиһәсиниң уйғурларға четишлиқ маддилирида, ‍америка ташқий ишлар министирлиқиниң алаһидә вәкил тәсис қилип, уйғур районида “бирдәк етирап қилинған универсал кишилик һоқуқниң еғир дәпсәндә қилиниши” ға тақабил туруш хизмитини маслаштуруши; уйғур районидин қечип чиққанларғаP-2, йәни алдин ойлишидиған мусапирлар салаһийити берип, уларни “алаһидә инсанпәрвәрлик әндишисидики мусапирлар” дәп бекиши; ‍уларниң хитай ичидә яки үчинчи бир дөләттә туруп сияси панаһлиқ тилишигә йол қоюлуши тәкитләнгән.

Қанун лайиһәсиниң бу маддисида йәнә америка ташқий ишлар министириниң сабиқ уйғур райони пуқралириға саһипханлиқ қиливатқан дөләтләрниң бейҗиңниң “еғир дипломатик бесимиға учриши” ни икки тәрәплимилик мунасивәтләрдә алдинқи орунға қоюши көрситилгән. Бу маддиниң пакистан, сәуди әрәбистан, әрәб бирләшмә хәлпилики, оттура асиядики җумһурийәтләр вә түркийә қатарлиқ дөләтләр, хитайниң уйғурларни бастурушиға һәмкарлишип, уйғур мусапирлирини хитайға өткүзүп бериш билән әйилиниватқан бир вақитта, бу қанун лайиһәсигә киргүзүлүши диққәт қозғиди. Италийәдики “кишилик һоқуқни қоғдиғучиларни қоғдаш” тәшкилати йеқинда елан қилған бир доклатида, түркийәниң бәзи уйғурларни 3-дөләт арқилиқ хитайға қайтурғанлиқи, бәзи уйғурларниң дубәй арқилиқ, бәзилириниң таҗикистан қатарлиқ дөләтләр арқилиқ қайтурулғанлиқини ейтқан.

Кишилик һоқуқ пааалийәтчилириниң ейтишичә, бу лайиһәниң қанунға айлинишиға вақит кәтсиму, бирақ у мақулланса чәт әлдики уйғурларниң америкаға мусапир болуп келишиниң йоли ечилидикән.

Америкадики “уйғур кишилик һоқуқ қурулуши” ниң ташқий ишлар дериктори луиса греве 26-январ зияритимизни қобул қилип мундақ диди: “дөләт мәҗлиси техи йеқиндила ‛уйғур мәҗбурий әмгекиниң алдини елиш қануни‚ ни мақуллиған, шундақла америка һөкүмити җамаәт пикирини елиш вақтини өткүзүпла иҗра қилишға башлиған. Өткәндә мақулланған бу қанун өткән йили 23-декабирда қанунға айланған. Мана әмди ‛америка риқабәт қануни‚ авам палатасида. Бу тоғрисида кеңәш палатасиниң ‛америка кәшпийәт вә истиратегийәлик риқабәт қануни‚ дигән қанун лайиһәсиму бар. Бу икки лайиһә бирлишип қанунға айланса, бу уйғур мусапирлириниң америкаға келишигә ярдәм қилиду. Буниңға узун вақит кәтсиму, һечболмиғанда бу мусапә башланди. Бу йәрдә алаһидә вәкил тәсис қилинишиму интайин муһим.”

Авам палатасида бирликкә кәлгән бу қанун лайиһәси президент байденниңму қоллишиға еришкән. Президент байден 25-январ елан қилған бу һәқтики баянатида, авам палатасиниң бүгүн қанун чиқиришта муһим бир қәдәм басқанлиқи, буниң америка “тәминат зәнҗирини техиму күчәйтидиғанлиқи”, америка иқтисадиниң “йеңилиқ яртиш маторини қайта җанландуруп, кәлгүси нәччә ‍он йилда хитайни йеңидиғанлиқи вә дуняниң башқа җайлиридин өтүп кетидиғанлиқи” ни тәкитлигән. У йәнә мундақ дегән: “бизниң бирликтә хитайға вә дуняниң башқа җайлириға 21-әсирниң америка әсири болидиғанлиқини намаян қилиш пурситимиз бар. Бу бизниң иҗадкарлиримиз, әмгәкчилиримиз вә карханилиримизниң әқил-парасити вә җапалиқ әмгики билән әмәлгә ашиду.”

Луиса гревениң ейтишичә, бу қанун уйғурларни дәпсәдә қиливатқан хитай ширкәтлиригә болған тәқипниму күчүйтидикән. У мундақ диди: “бу қанун лайиһәсидә бәзи тәдбирләр оттуриға қоюлған. Униң 30133-бөликидә уйғур мәҗбурий әмгикидин пайда еливатқан, кишилиқ һоқуқни дәпсәндә қилғучи хитай ширкәтлиригә қарита тәқип қилиш күчәйтилгән. Шундақла йәнә бу қанун юқириқи ширкәтләрниң америкада мәбләғ селишиға қарита кечикип болсиму тәқип қилишни күчәйтиду. Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши буниң давасини қиливатқанға 2 йилдәк болди. Шуңа биз дөләт мәҗлисиниң бу тәдбирини көрүп хурсән болдуқ.”

Дуня уйғур қурултийиниң ейтишичә, улар бу қанунниң тезрақ мақуллунуп, әмәлийшишини “төт көз” билән күтмәктә икән. Мәзкур тәшкилатниң рәиси долқун әйса 26-январ радийомизға қилған сөзидә, бу қанунниң чиқиши “хитай һөкүмити шәрқий түркистанда елип бериватқан ирқий қирғинчилиқни тохтитишта әмәлий күчкә игә” деди.

Долқун әйса мундақ деди: “биз бу қанунниң америка дөләт мәҗлисидә музакирә қилиниватқанлиқидин хорсәнлик һес қиливатимиз. Биз бу қанунниң әң тез вақитта чиқип әмәлийшишини төт көз билән күтиватимиз. Чүнки бу қанунниң чиқиши хитай һөкүмитиниң шәрқий түркистанда елип бериватқан ирқий қирғинчилиқини тохтитишта әмәлий күчкә игә болиду.”

Униң көрситишичә, бу қанун йәнә хитайниң ирқий қирғинчилиқи тохтимиған әһвалда, уйғурлар мәсилиси давамлиқ америка сияси радариниң диққитидә болушиға түрткә болидикән. У мундақ дәйду: “бу ирқий қирғинчилиқ давамлишиватқанға 5 йил болди. Шундақ болсиму хитай һөкүмити өзиниң нийитидин ваз кәчмигәнликини көрситиватиду. Шуңа бу қанунниң чиқиши чәт әлләрдики сәрсан-сәргәрдан болуватқан, һәр вақит хитайниң тәһдити астида бихәтәрлик әндишиси ичидә яшаватқан нурғун уйғурларниң хатирҗәм яшишиға түрткә болиду.”

Бу қанун лайиһәсиниң диққәткә тегишлик йәнә бир нуқтиси болса 10 милйон доллар аҗритип, тил мәркәзлирини қуруш, буни хитай коңзи иниститутлириниң орниға дәсситиш тәкитләнгән. Америкадики коңзи иниститутлириниң хитай һөкүмити билән болған алақиси йеқинқи йилларда америка һөкүмитиниң диққитини тартип кәлгән. Бу иниститутлар хитай тили өгитиш намида җасуслиқ қилиш яки хитайниң сиясий тәшвиқатини қилиш билән әйиблинип кәлгән иди. Қанун лайиһәсиниң бу маддисида йәнә хитай ортақ тили, гуаңдоң тили, тибәт тили, уйғур тили, моңғол тили вә хитайдики башқа мәвҗут тилларни қоллаш тәкитләнгән.

Қанун лайиһәсидә йәнә хитайниң әркин асия радийоси уйғур бөлүминиң мухбирлириға тәһдит селиши, уларниң аилә әзалирини қамиши вә паракәндичилик селиши тәнқидләнгән. Қанун лайиһәсиниң бу һәқтики мәзмунида: “дөләт мәҗлиси хитай хәлқ җумһурийитиниң дунядики әң начар ахбарат муһитини давамлаштуруп келиватқанлиқи, дөләт ичи вә сиридики сиясий пикирләрни чәкләшкә уруниватқанлиқи, җүмлидин америкадики әркин асия радийосиниң мухбрлирини, йәни хитайниң шинҗаң уйғур аптоном районидики еғир кишлик һоқуқ дәпсәндичиликини хәвәр қилған мухбирларниң аилә әзалирини қамаш яки паракәндә қилиш арқилиқ уларни қорқутушқа урунуп кәлгәнликини байқиди,” дейилгән.

Хитай һөкүмити 2017-йили башланған чоң тутқунда әркин асия радийоси уйғур бөлүминиң аз дигәндә 6 нәпәр мухбириниң уруқ-туғқан вә аилә әзалирини тутқун қилип, лагер яки түрмиләргә қамиған. Нөвәттә улардин бәзлириниң уруқ-туғқан вә аилә әзалирини қоюп бәргәнлики һәққидә қисмән учурлар болсиму, әмма көпинчилириниң аилә әзалирини түрлүк қамақ җазасиға һөкүм қилған яки һазирға қәдәр из-дерикини бәрмигән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.