Уйғур дияридики сақчи понкитлири әмдиликтә “шинҗаң саяһәтчиликиниң бихәтәрлики” гә маслаштурулған

Вашингтондин мухбиримиз гүлчеһрә тәйярлиди
2024.06.12
Xoten-ayrodurum-saqchi-ponkiti-social_media Хотән айродуруминиң алдидики сақчи понкити
Social media

Хәлқарада ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт өткүзүш билән әйиблинип келиватқан хитай һөкүмити, уйғур районида давам қиливатқан җинайәтлирини йошуруш вә “шинҗаң яхши җай” тәшвиқатини қанат яйдуруш үчүн йеқинқи мәзгилләрдә “шинҗаң саяһәтчилик” ни күчәп тәрәққий қилдурмақта иди.

5-Айда хитай мәдәнийәт вә саяһәт министирлиқи “шинҗаң яхши җай” саяһәтчилики мәхсус пиланини елан қилип, районда саяһәт нуқтилирини көпәйтиш, мулазимәт вә тәшвиқатни күчәйтишни тәләп қилған. Уйғур аптоном районлуқ һөкүмәт 27-май күни, турпанда өткүзгән “2024-йиллиқ аптоном район саяһәтчиликини тәрәққий қилдуруш чоң йиғини” диму, уйғур районини дөләт ичи вә сиртидики саяһәтчиләр тәлпүнидиған гүзәл маканға айландуруш чақириқи елип барғаниди.

Хитайниң ирқий қирғинчилиқини пәрдазлашни мәқсәт қилған бу “шинҗаң саяһәтчилики” истратегийәси, америка дөләт мәҗлиси вә явропадики дөләт парламентлири һәм кишилик һоқуқ саһәсидики мутәхәссисләр тәрипидин “ирқий қирғинчилиқ саяһити” дәп атилип, чәт әл саяһәт ширкәтлири уйғур райониға саяһәт тәшкиллимәсликкә чақириқ қилинип келинмәктә иди,

Хитай даирилириниң чәт әллик саяһәтчиләрни уйғур райониға җәлп қилишни күчәйткән охшаш бир вақитта, йәни өткән ай уйғур диярини көздин кәчүргән хитай компартийәси сиясий биюросиниң әзаси, сиясий-қанун комитетиниң секретари чен венчиң “террорлуққа қарши туруш һәрикити” ни “нормаллаштуруш” ни тәкитлигәниди. Дәрвәқә хитайниң райондики саяһәтчиликни күчәйтиш билән тәң саяһәт вә мәнзирә районидики назарәт механизминиму күчәйткәнлики ашкариланмақта.

Хитай җамаәт хәвпсизлики идариси башқурушидики, “қанун билән идарә қилиш күндилик хәвәрлири” ниң 29-май тарқатқан, “шинҗаң җамаәт хәвпсизлики идариси ‛саяһәт сақчиси‚да” йеңилиқ яритип, ‛саяһәт бихәтәрликини қоғдаш понкити‚ маркисини яратти” намлиқ хәвиридин ашкарилинишичә, бу йил йәни 2024-йили саяһәтчилик юқири долқуни башланған яз пәсли кириши билән, уйғур аптоном райониниң җамаәт хәвпсизлики органлири, саяһәт арқилиқ шинҗаңни гүлләндүрүш истратегийәсини әмәлийләштүрүш үчүн “саяһәт сақчиси”, “саяһәтни бирликтә қоғдаш” тин ибарәт икки алаһидә һәрикәтни йолға қоюшқа башлиған.

Хәвәрдә: “уйғур райониниң һәр қайси җайлиридики сақчилар һәр хил усулларни қоллинип саяһәтчиләргә, мәнзирилик җайлар вә мәнзирилик район хизмәтчилиригә қанун билән идарә қилишни илгири сүриду, саяһәтчиләрни аңлиқ һалда қанунға риайә қилишқа йетәкләйду, қанунға риайә қилиду вә талаш-тартишларға йолуққанда һоқуқини мувапиқ қоғдайду. . Бу йәнә саяһәтчиләрниң һоқуқи вә мәнпәәтини қоғдаш һәм мәнзирилик җайларда саяһәт тәртипини қелиплаштуруш үчүн қанун билән тәминләйду” дейилгән.

Хәвәрдин мәлум болушичә нөвәттә асаслиқ саяһәт нуқтилирида “саяһәт бихәтәрликини қоғдаш понкити” ишқа кириштүрүлгән болуп, бу понкитлар саяһәт қаравул системиси бихәтәрлик чарлаш сақчиси вә башқа көчмә айланма хизмәтчиләрни башқурушниң бир хил башқуруш орни икән.

Хитай даирилири тәшвиқат васитилири арқилиқ, өткән йили уйғур райониға дөләт ичи вә сиртидин кәлгән 265 милйон саяһәтчини күтүвелип, тарихтики әң юқири рекортни яратқанлиқини тәшвиқ қилиш билән биргә йәнә, 2024-йили келидиған саяһәтниң юқири пәллиси шүбһисизки шинҗаңниң аммиви бихәтәрлики үчүн йәнә бир синақ болидиғанлиқини тәкитлигән.

“қанун билән идарә қилиш күндилик хәвәрлири” дә дейилишичә, уйғур дияридики һәр қайси саяһәт нуқтилириға сәпләнгән саяһәт сақчилириниң муһим вәзиписиниң “бихәтәрлик башқурушини биринчи орунға қоюш” икәнлики тәкитләнгән. Җамаәт хәвпсизлик идариси йәнә мулазимәт түрлириниң дәриҗисини өстүрүп, мәнзирилик җайларда сақчи мулазимәт нуқтилирини қурғандин башқа, бирләшмә алдини елиш механизми орнитиш, мәнзирә нуқтилиридики зиддийәт вә талаш-тартишларни тәкшүрүш вә һәл қилишқа әһмийәт бериш үчүн мәхсус гуруппа тәшкилләп, мәнзирә орунлиридики йошурун бихәтәрлик хәвпини тездин байқаш вә “бихәтәрлик капалити” билән тәминләшни тәләп қилған.

“мукәммәл сақчи дөлити” намлиқ китаби арқилиқ хитайниң уйғур дияридики юқири техникилиқ тәқиб қилиш системисиниң механизмини ечип көрситип бәргән аптор вә алий тәтқиқатчи җеффирий кейин (Geoffrey Cain), өзиниң радийомизға-11 июн әвәткән язма анализида оттуриға қоюшичә, юқириқилар, уйғурларға қарита ирқий қирғинчилиқ сияситини давам қилиши үчүн ғайәт зор сәрмайә аҗритип қурған сақчи понкитлирини бикар қилмиғанлиқини көрситидикән, гәрчә һазир һәр қәдәмдики “сақчи понкити” ни ““саяһәт бихәтәрликини қоғдаш понкити” дәп атиған болсиму, әмәлийәттә уларниң йәнила йәрлик хәлққә қорқунч селишни вә уларни контрол қилишни мәқсәт қилидикән.

Җеффирй әпәнди мундақ дәп оттуриға қойған:

“хитай коммунист партийәси һакимийити алдинқи нәччә он йилда тибәт хәлқигә охшаш истратегийәни қолланған. Бир район ташқи дуняға тақилип қалғанда, у йәрдә инсанийәткә қарши елип берилған барлиқ җинайәтләрдин гуман пәйда қилдуриду. Әмма хитай компартийәси саяһәтчиләргә районни ачқанда, бу йәрдә һәммә ишлар яхши дәп көрситишкә уруниду. Бу җайда уларниң әнәниви сәнити вә мәдәнийитини намаян қилиш билән бир вақитта уйғур хәлқини бастурушни мәқсәт қилиду. Улар кишиләрниң шәрқий түркистанни саяһәтчиләргә әркин вә достанә, есил йемәклик вә велисипиттә саяһәт қилишта көңүлдикидәк җай сүпитидә көрүнүшини үмид қилиду. Бу, хитай компартийәси узундин буян уйғур хәлқигә қарши елип бериватқан ‛бир хәлқни өз миллитидин зериктүрүп, башқиларға һәвәсләндүрүш‚ ниң бир шәкли. Улар бу сақчиханиларни‛саяһәт бихәтәрликини қоғдаш понкити‚ дәп өзгәртиш қилиш арқилиқ, уни дуняға башқичә достанә образда көрсәтмәкчи болуватиду. Һәр қандақ чәт әллик саяһәтчи уларға йеқинлишип ярдәм тәләп қилса болиду, бу, уларниң пәқәт саяһәт сақчиси икәнликидәк тәсир бериду. Әмма һәқиқәт техиму қәбиһ. Булар, бу йәрдики йәрлик хәлқни назарәт қилиш вә езиш үчүндур. Бу, хитай коммунист һөкүмитиниң уйғур хәлқигә қорқунч селишни қанунлаштуридиған йәнә бир һийлиси”.

Дәрвәқә йеқинда уйғур дияриға саяһәткә барған бир хитай зиярәтчиниң хитай иҗтимаий таратқулирида “шинҗаңға қорқмай саяһәткә келиңлар, бу җай дөлитимиздики әң бихәтәр саяһәт мәнзили” дәп тәшвиқ қилип тарқатқан қисқа синида, у үрүмчидә һәр 50 метирдин йүз метирғичә болған арилиқта бир сақчиға мәлум қилиш понкитини көргәнликини, бағчә, түрлүк маллар магизинлири, саяһәт нуқтилириниң кирип чиқишида толуқ бихәтәрлик тәкшүрүшидин өтидиғанлиқини баян қилған.

Биз үрүмчи вә башқа җайлардики аталмиш “саяһәт бихәтәрликини қоғдаш сақчи понкит” лиригә телефон қилған болсақму, изчил елинмиди.

Бу хил бихәтәрлик үскүнә вә техникилири сәпләнгән кичик типтики сақчи понкитлириниң илгири “хәлққә қолайлиқ сақчи понкити” намида уйғур елидә 2016-йили, чен чүәнго уйғур райониға партком секретарлиқиға йөткәп келингәндин кейин пәйда болушқа башлиғанлиқи мәлум. Униң уйғур диярини “сақчи дөлити” гә айландурушта қолланған әң нуқтилиқ бихәтәрлик тәдбириниң бири икәнлики ашкариланған, шундақла һәр йүз метир яки бир қанчә йүз метир арилиқта бирдин селинған бу хил понкитларниң, 2016-йилида үрүмчиниң өзидила 949 ни қуруш пиланланғанлиқи хәвәр қилинғаниди. Әйни вақитта даириләр “қолайлиқ сақчи понкити” ниң сақчилириниң бихәтәрлик сигналини елип, бир минутқиму йәтмигән вақит ичидә, йәни 54 секунтта нәқ мәйданға йетип кәлгәнликидәк тез сүрәттә инкас қайтуруш иқтидариму тәшвиқ қилған.

Ашкарилинишичә, аталмиш “хәлққә қолайлиқ сақчи понкити” ниң һәҗми 120 кивадрат метир, 80 кивадрат метир, 40 кивадрат метир дегәндәк бирқанчә түр вә өлчәмләргә айрилип ясалған. Тамлириға сүзүк әйнәк ишлитилгән. Бу, сақчиларниң 24 саәт әтрапни көзитип туралиши, йочуқсиз чарлаш елип бериш арқилиқ контрол қилиши вә җиддий әһвални тез бир тәрәп қилишиға маслаштурулуп лайиһәләнгән икән.

“қанун билән башқуруп тори” ниң хәвиридин мәлум болушичә, бу хил кичик типтики сақчи понкитлириниң охшимиған җайларда йәнә башқа-башқа намларда һәм вәзиписини давам қиливатқанлиқи мәлум. “қанун билән идарә қилиш күндилик хәвәрлири” ниң хәвиридә дейилишичә, корла бағраш наһийәсидики 218-номурлуқ ташйол билән шихәй йолиниң кесишиш еғизида, “шихәй хәритә сақчиси” дегән бәлгини көргили болидикән. Бу җайда сақчиларға йүрүшлүк запчаслар вә қолайлиқ буюмларниң һәммиси бар болуп, бу, җамаәт хәвпсизлики идариси бағраш көли мәнзирә районида тәсис қилған қатнаш мулазимәт понкити болуп, бихәтәрлик тәшвиқати, “дөләтлик алдамчилиққа қарши туруш мәркизи” деталини чүшүрүшни өз ичигә алған қолайлиқ мулазимәт вә җиддий әһвалға тақабил туруш қатарлиқ иқтидарларни өз ичигә алидикән.

Хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики ирқи қирғинчилиқи вә инсанийәткә қарши җинайәтлири ашкариланғандин кейин, б д т кишилик һоқуқ комиссарлиқи вәкиллириниң уйғур диярини тәкшүрүшкә беришидин илгири 2019-йиллиридин башлап, хитай һөкүмитиниң хәлқараниң көзини алдаш үчүн бу хил аталмиш “хәлққә қолай сақчи понкитлири” ниң бәзилирини бикар қилғанлиқи, бәзилириниң әслидики һалити сақлап қилинип, қолайлиқ дукан яки мулазимәт орунлириға айландурулғанлиқи мәлум болғаниди.

Ундақта, районда йеқинқи 7 йилда бирму террорлуқ вәқәси йүз бәрмиди дәп җар селиватқан хитай һөкүмити нөвәттә немә үчүн йәнә саяһәт нуқтилирида аталмиш ““саяһәт бихәтәрликини қоғдаш понкити” ни ишқа кириштүрди?

Бу һәқтә радийомизда пикир баян қилған америкадики сиясий анализчилардин маҗү әпәнди, саяһәт нуқтилирида ишқа киришкән аталмиш “саяһәт бихәтәрликини қоғдаш понкити” ниң, хитайниң һазирқи саяһәт арқилиқ қирғинчилиқни пәрдазлаш сияситиниң тәлипигә уйғунлаштурулған шәкли-өзгәртилгән сақчи понкитлири икәнликини оттуриға қоюп мундақ деди:

“биз хитай коммунист партийәсиниң уйғурлар үстидин йиллардин бери давам қиливатқан ирқи қирғинчилиқ сияситини йәнила давам қиливатқанлиқини билимиз. Биз йеқинда йәнә униң районда һәр 50, 100 метирға қурған сақчи понкитлирини бикар қилишқа башлиғанлиқи һәққидики бәзи мәлуматларниму аңлидуқ, әмәлийәттә хитайниң бу сақчи понкитлирини бикар қилиши, униң вәзийәтниң еһтияҗиға асасән елип барған һәрикитиниң бир қисми, бу һәргизму райондики тәқибни бикар қилғанлиқини көрсәтмәйду. Хитай ирқи қирғинчилиқни иҗра қилишни давам қилиш билән бирликтә, уйғурларни көзитиш уларни тәқиб қилишни давамлаштуриду. Һазирқи нәтиҗидә уйғурларниң һәр саһәдики илғарлири йоқ қилинди, сиясәткә қарши чиққудәк җүрәтлик кишилириму асасән йоқитилди. Әмма хитай һөкүмити уларниң етиқадини вә роһини сундурушни давам қилиду вә назарәтни күчәйтиш арқилиқ улардин кәлгүси қаршилиқларниң алдини елиш үчүн тәқиб қилишни давамлаштуриду. Хитай һөкүмити террор бир һакимийәт, у өзиниң һакимийитигә қарши пикирдики хитайлириғиму қаттиқ қоллуқ қиливатқан бир вақитта, улар уйғур қатарлиқ хитай әмәс милләтләрни бош қоямду? шуңа, хитай тәқиб системисидики бу хил сақчи понкитлириниң исмини немә дәп атишидин қәтий нәзәр, уларниң хитай һакимийитиниң райондики мустәмликисигә капаләтлик қилиштин ибарәт түп нишани үчүн хизмәт қилиш вәзиписи өзгәрмәйду.”

Йеқинда хитай даирилириниң пүтүн хитай җәмийитидин, уйғур елигә алаһидә көп санда сақчи қобул қилишқа башлиғанлиқи ашкариланғаниди. Мунасивәтлик учурларда уларниң бәзилириниң саяһәт нуқтилириға ярдәмчи сақчи сүпитидә қобул қилинидиғанлиқи қәйт қилинған,

“саяһәт бихәтәрликини қоғдаш понкити” гә даир уйғур районидики тәшвиқат васитилириниң хәвәрлиригә қариғанда, 2024-йилдин башлап, уйғур районидики җамаәт хәвпсизлики органлири сақчиларниң алақиси, сақчи-пуқралар һәмкарлиқи вә сақчи билән йәрликниң бир гәвдилишишини давамлиқ күчәйтип, саяһәт нуқтилирини универсал башқуруш системисини үзлүксиз мукәммәлләштүрүп, мәнзирә нуқтилиридики қатнаш бихәтәрлики вә чарлаш, алдини елиш, контрол қилиш хизмитини яхши ишләп, бихәтәрлик хәвпини түгитидиғанлиқини билдүргән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.