Хитайниң 2-әвлад милләтләр сиясити вә ирқий қирғинчилиқ җинайити

Мухбиримиз җәвлан
2021-05-03
Share
Уйғур районида хитай лагери Хитай һөкүмити уйғурларға қарита ирқий қирғинчилиқ йүргүзмәктә.
Yettesu

Хитайниң һазир пүтүн дуняниң әйиблишигә учраватқан "ирқий қирғинчилиқ" җинайити хитайниң уйғур вә башқа милләтләрни ассимилатсийә қилиш вә өлтүрүп йоқитиш пиланиниң қәдәмму қәдәм иҗра қилиниши дәп қаралмақта. Хитайшунас тәтқиқатчилар көплигән мақалилиридә хитайниң бу хил зораванлиқ сияситиниң арқа көрүнүшини униң милләтләр сияситигә бағлайду. Уларниң қаришичә, сабиқ совет иттипақи парчиланғандин кейин коммунист хитай "һәммә милләт баравәр" дәйдиған шоаридин ваз кечип, "хитайда җуңхуа миллитидин ибарәт бирла миллий гәвдә болуши керәк" дегән идийәни йетәкчи қилған болуп, бу арқилиқ барлиқ милләтләрни хитайдин ибарәт бирла милләтниң дашқазинида еритип йоқ қилишни пиланлиған. Ши җинпиң дәвригә кәлгәндә хитай һөкүмити өзини дәриҗидин ташқири күчлүк дөләт һесаблап, узундин бери тәһдит һесаблап келиватқан уйғур вә башқа милләтләрни "түп йилтизидин қурутуш" үчүн фашизмлиқ бастуруш сиясити вә ирқий қирғинчилиқ усули қоллинишқа башлиған.

Өткән әсирдә совет қизил һакимийитиниң зулуми астида 70 йилини өткүзгән литва, латвийә, истонийә қатарлиқ дөләтләр коммунист хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан җинайәтлирини тәнқидләватқан болуп, мәтбуатлиридиму бу һәқтики мақалиләргә көпләп орун бәрмәктә. Йеқинда истонийәниң "хәлқара қоғдиниш вә бихәтәрлик мәркизи" тор бетидә истонийә ташқий сиясәт институти хитай ишлири тәтқиқатчиси франк җурис язған "хитайниң 2-әвлад милләтләр сиясити-кәң көләмлик тәқип-назарәт, туғутни чәкләш вә ирқий қирғинчилиқ" намлиқ бир мақалә елан қилинған болуп, униңда хитайниң 2-әвлад милләтләр сиясити ирқий қирғинчилиқ билән бағлап тәһлил қилинған.

Аптор бу мақалисидә мундақ язиду: "хитай компартийәси миллий мәсилини хитайниң бирликкә келишидики тосалғу дәп қарап кәлгән, ши җинпиң болса буни тәйвән мәсилиси билән охшаш көрүп, уни балдуррақ бир тәрәп қиливетишни ойлиған болуши керәк. Ши җинпиңдин илгири йүргүзүлүп кәлгән миллий сиясәт сабиқ совет иттипақидин қалған сиясәт болуп, хитай уни совет иттипақиниң парчилинишиниң түп сәвәби дәп қариған. 2-Әвлад милләтләр сиясити дөләт кимликини күчәйтип, миллий кимликни униңға сиңдүрүветишни, йәни милләтләрни еритип йоқ қилишни, буниң үчүн аз санлиқ милләтләргә берилидиған етиварни (мәсилән, алий мәктәпкә кириш, пиланлиқ туғут, тил өгиниш қатарлиқ җәһәттики етибарни) азлитишни, дөләт еңини қобул қилиш, җуңхуа миллити еңини қобул қилиш, хитай мәдәнийитини қобул қилиш, сотсиялизмни қобул қилиштин ибарәт "төт хил қобул қилиш" еңини күчәйтишни мәқсәт қилған".

Коммунист хитай һөкүмити 1955-йил "шинҗаң уйғур аптоном райони" қурғандин кейин, совет иттипақини тәқлид қилиш асасида өзиниң бир йүрүш милләтләр сияситини йолға қоюп кәлгән. Қаримаққа уйғур вә башқа милләтләрниң һәқ-һоқуқини қоғдаш үчүн түзүлгән бу сиясәт хитайниң үзүлмәй давам қилған сиясий һәрикәтлири вә "мәдәнийәт зор инқилаби" ниң боран-чапқунлирида халиғанчә дәпсәндә қилинған. Нисбәтән кәңчил болған милләтләр сиясити йүргүзүлди дәп қаралған 80-йиллардиму, уйғур райониға кәң-көләмдә көчмән йөткәш, пиланлиқ туғутни йолға қоюшни давамлаштурған.

Вәзийәт анализчиси асийә уйғур ханим хитайниң "1-әвлад милләтләр сиясити" билән "2-әвлад милләтләр сиясити" оттурисидики пәрқни чүшәндүрүп мундақ деди: "хитай коммунист һөкүмити 1949-йилдин бурунла милләтләргә миллий тероторийәлик аптономийә беридиғанлиқини билдүрүп, 1954-йил шинҗаң уйғур аптоном районини қурған болсиму, 1984-йилиға кәлгәндила андин миллий теротерийәлик аптономийә қанунини елан қилған. Хитай гәрчә уйғурларға һәқиқий аптономийәни бәрмигән болсиму, қанун җәһәттин миллий територийәни вә милләтләрниң өзини өзи идарә қилишини етирап қилған. ‹2-Әвлад милләтләр сиясити' дә болса хитай бу қанунни пүтүнләй әмәлдин қалдуруп, барлиқ милләтләрни ‹җуңхуа миллити' дегән нам астида бирла милләткә айландурушни мәқсәт қилған".

Асийә ханим "2-әвлад милләтләр сиясити" ниң барлиққа келишиниң арқа көрүнүшини баян қилип мундақ деди: "2000-йиллардин башлап хитайниң милләтшунас алимлири арисида миллий територийәлик аптономийәни йоқ қилиш яки сақлап қелиш һәққидә муназириләр болған. Ахирида хитайниң тәрәққият өзгиришигә әгишип, ху әнгаң қатарлиқларниң ‹барлиқ милләтләрни җуңхуа миллитигә айландуруш арқилиқ хитайниң бирликини әмәлгә ашуруш' идийси үстүнлүкни игилигән".

Юқириқи мақалидә аптор йәнә мундақ дәп язиду: "аз санлиқ милләтләр билән хитай көчмәнлири оттурисидики зиддийәт 2008-йил ласада, 2009-йил үрүмчидә, 2011-йил ичкий моңғулда вәқә пәйда қилған болуп, иқтисадни бир гәвдиләштүрүш асасида аз санлиқ милләтләр мәсилисини һәл қилиш усули ақмиған. Шуниң билән хитай компартийәси ‹бөлгүнчилик' мәсилисини көптүрүп, ‹2-әвлад милләтләр сиясити' ни йолға қоюш арқилиқ у мәсилини йоқитишқа урунған". Апторниң қаришичә, бу сиясәтниң әң типик иҗрачиси чен чүәнго болуп, у дәсләптә тибәтни, кейин уйғур районини түрмигә айландурған; уйғурларни юқири техникилиқ ‹бир туташ башқуруш суписи' билән башқурған вә қәбһи усулда бастуруп кәлгән.

Асийә ханимниң қаришичә "2-әвлад милләтләр сиясити" гәрчә хитай һөкүмити тәрипидин очуқ җакарланмиған болсиму, 2010-йил 5-айда ечилған биринчи қетимлиқ "мәркәз шинҗаң хизмити йиғини" да униң пиланлири рәсмий оттуриға қоюлған, 2013-йилдин кейин хитай рәиси ши җинпиң уни һитлерға охшаш қара нийәт билән рәсмий иҗра қилишни башлиған. Униңдин кейин қурулған лагерлар, кәң көләмлик тутқунлар, омумән уйғурларға қилинған шиддәтлик һуҗум вә инсан қелипидин чиққан зулумлар әнә шу "сиясәт" ниң қәдәмму қәдәм иҗра қилиниши һесаблинидикән; хитайниң уйғурларни түп йилтизидин қурутуш үчүн барлиқ қәбһи васитиләрни ишқа селиши, буниң үчүн ичикири өлкиләрниму сәпәрвәргә кәлтүрүп, уйғурларниң һәммә нәрсисини талан-тараҗ қилиши, җисми вә роһини өлтүрүп қуллуққа мәһкум қилиши ху әнгаңниң "милләтләрни ассимилатсийә қилип түгитиш үчүн дөләт зөрүр тепилғанда әң қаттиқ васитиләрни қолланса болиду" дегән идийәсигә тамамән уйғун болуп, бу әмәлийәттә хитайниң чоң милләтчилик идийәсиниң ашкара оттуриға чиқиши вә ирқий қирғинчилиқ пиланиниң түп асаси икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт