Xitayning 2-ewlad milletler siyasiti we irqiy qirghinchiliq jinayiti

Muxbirimiz jewlan
2021-05-03
Share
Uyghur rayonida xitay lagéri Xitay hökümiti Uyghurlargha qarita irqiy qirghinchiliq yürgüzmekte.
Yettesu

Xitayning hazir pütün dunyaning eyiblishige uchrawatqan "Irqiy qirghinchiliq" jinayiti xitayning Uyghur we bashqa milletlerni assimilatsiye qilish we öltürüp yoqitish pilanining qedemmu qedem ijra qilinishi dep qaralmaqta. Xitayshunas tetqiqatchilar köpligen maqaliliride xitayning bu xil zorawanliq siyasitining arqa körünüshini uning milletler siyasitige baghlaydu. Ularning qarishiche, sabiq sowét ittipaqi parchilan'ghandin kéyin kommunist xitay "Hemme millet barawer" deydighan sho'aridin waz kéchip, "Xitayda jungxu'a millitidin ibaret birla milliy gewde bolushi kérek" dégen idiyeni yétekchi qilghan bolup, bu arqiliq barliq milletlerni xitaydin ibaret birla milletning dashqazinida éritip yoq qilishni pilanlighan. Shi jinping dewrige kelgende xitay hökümiti özini derijidin tashqiri küchlük dölet hésablap, uzundin béri tehdit hésablap kéliwatqan Uyghur we bashqa milletlerni "Tüp yiltizidin qurutush" üchün fashizmliq basturush siyasiti we irqiy qirghinchiliq usuli qollinishqa bashlighan.

Ötken esirde sowét qizil hakimiyitining zulumi astida 70 yilini ötküzgen litwa, latwiye, istoniye qatarliq döletler kommunist xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan jinayetlirini tenqidlewatqan bolup, metbu'atliridimu bu heqtiki maqalilerge köplep orun bermekte. Yéqinda istoniyening "Xelq'ara qoghdinish we bixeterlik merkizi" tor bétide istoniye tashqiy siyaset instituti xitay ishliri tetqiqatchisi frank juris yazghan "Xitayning 2-ewlad milletler siyasiti-keng kölemlik teqip-nazaret, tughutni cheklesh we irqiy qirghinchiliq" namliq bir maqale élan qilin'ghan bolup, uningda xitayning 2-ewlad milletler siyasiti irqiy qirghinchiliq bilen baghlap tehlil qilin'ghan.

Aptor bu maqaliside mundaq yazidu: "Xitay kompartiyesi milliy mesilini xitayning birlikke kélishidiki tosalghu dep qarap kelgen, shi jinping bolsa buni teywen mesilisi bilen oxshash körüp, uni baldurraq bir terep qiliwétishni oylighan bolushi kérek. Shi jinpingdin ilgiri yürgüzülüp kelgen milliy siyaset sabiq sowét ittipaqidin qalghan siyaset bolup, xitay uni sowét ittipaqining parchilinishining tüp sewebi dep qarighan. 2-Ewlad milletler siyasiti dölet kimlikini kücheytip, milliy kimlikni uninggha singdürüwétishni, yeni milletlerni éritip yoq qilishni, buning üchün az sanliq milletlerge bérilidighan étiwarni (mesilen, aliy mektepke kirish, pilanliq tughut, til öginish qatarliq jehettiki étibarni) azlitishni, dölet éngini qobul qilish, jungxu'a milliti éngini qobul qilish, xitay medeniyitini qobul qilish, sotsiyalizmni qobul qilishtin ibaret "Töt xil qobul qilish" éngini kücheytishni meqset qilghan".

Kommunist xitay hökümiti 1955-yil "Shinjang Uyghur aptonom rayoni" qurghandin kéyin, sowét ittipaqini teqlid qilish asasida özining bir yürüsh milletler siyasitini yolgha qoyup kelgen. Qarimaqqa Uyghur we bashqa milletlerning heq-hoquqini qoghdash üchün tüzülgen bu siyaset xitayning üzülmey dawam qilghan siyasiy heriketliri we "Medeniyet zor inqilabi" ning boran-chapqunlirida xalighanche depsende qilin'ghan. Nisbeten kengchil bolghan milletler siyasiti yürgüzüldi dep qaralghan 80-yillardimu, Uyghur rayonigha keng-kölemde köchmen yötkesh, pilanliq tughutni yolgha qoyushni dawamlashturghan.

Weziyet analizchisi asiye Uyghur xanim xitayning "1-Ewlad milletler siyasiti" bilen "2-Ewlad milletler siyasiti" otturisidiki perqni chüshendürüp mundaq dédi: "Xitay kommunist hökümiti 1949-yildin burunla milletlerge milliy térotoriyelik aptonomiye béridighanliqini bildürüp, 1954-yil shinjang Uyghur aptonom rayonini qurghan bolsimu, 1984-yiligha kelgendila andin milliy térotériyelik aptonomiye qanunini élan qilghan. Xitay gerche Uyghurlargha heqiqiy aptonomiyeni bermigen bolsimu, qanun jehettin milliy téritoriyeni we milletlerning özini özi idare qilishini étirap qilghan. '2-ewlad milletler siyasiti' de bolsa xitay bu qanunni pütünley emeldin qaldurup, barliq milletlerni 'jungxu'a milliti' dégen nam astida birla milletke aylandurushni meqset qilghan".

Asiye xanim "2-Ewlad milletler siyasiti" ning barliqqa kélishining arqa körünüshini bayan qilip mundaq dédi: "2000-Yillardin bashlap xitayning milletshunas alimliri arisida milliy téritoriyelik aptonomiyeni yoq qilish yaki saqlap qélish heqqide munaziriler bolghan. Axirida xitayning tereqqiyat özgirishige egiship, xu en'gang qatarliqlarning 'barliq milletlerni jungxu'a millitige aylandurush arqiliq xitayning birlikini emelge ashurush' idiysi üstünlükni igiligen".

Yuqiriqi maqalide aptor yene mundaq dep yazidu: "Az sanliq milletler bilen xitay köchmenliri otturisidiki ziddiyet 2008-yil lasada, 2009-yil ürümchide, 2011-yil ichkiy mongghulda weqe peyda qilghan bolup, iqtisadni bir gewdileshtürüsh asasida az sanliq milletler mesilisini hel qilish usuli aqmighan. Shuning bilen xitay kompartiyesi 'bölgünchilik' mesilisini köptürüp, '2-ewlad milletler siyasiti' ni yolgha qoyush arqiliq u mesilini yoqitishqa urun'ghan". Aptorning qarishiche, bu siyasetning eng tipik ijrachisi chén chüen'go bolup, u deslepte tibetni, kéyin Uyghur rayonini türmige aylandurghan؛ Uyghurlarni yuqiri téxnikiliq 'bir tutash bashqurush supisi' bilen bashqurghan we qebhi usulda basturup kelgen.

Asiye xanimning qarishiche "2-Ewlad milletler siyasiti" gerche xitay hökümiti teripidin ochuq jakarlanmighan bolsimu, 2010-yil 5-ayda échilghan birinchi qétimliq "Merkez shinjang xizmiti yighini" da uning pilanliri resmiy otturigha qoyulghan, 2013-yildin kéyin xitay re'isi shi jinping uni hitlérgha oxshash qara niyet bilen resmiy ijra qilishni bashlighan. Uningdin kéyin qurulghan lagérlar, keng kölemlik tutqunlar, omumen Uyghurlargha qilin'ghan shiddetlik hujum we insan qélipidin chiqqan zulumlar ene shu "Siyaset" ning qedemmu qedem ijra qilinishi hésablinidiken؛ xitayning Uyghurlarni tüp yiltizidin qurutush üchün barliq qebhi wasitilerni ishqa sélishi, buning üchün ichikiri ölkilernimu seperwerge keltürüp, Uyghurlarning hemme nersisini talan-taraj qilishi, jismi we rohini öltürüp qulluqqa mehkum qilishi xu en'gangning "Milletlerni assimilatsiye qilip tügitish üchün dölet zörür tépilghanda eng qattiq wasitilerni qollansa bolidu" dégen idiyesige tamamen uyghun bolup, bu emeliyette xitayning chong milletchilik idiyesining ashkara otturigha chiqishi we irqiy qirghinchiliq pilanining tüp asasi iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet