Хитай ширкәтлири уйғур районида мәҗбурий игиливалған йәрләрниң игидарчилиқ һоқуқи “қанунлаштурулуш” қа башлиған

Вашингтондин мухбиримиз шадийә тәйярлиди
2023.12.20
yer-dewasi-erzdar.jpg Қәшқәр нәзәрбағ йеза қазриқ кәнтидики уйғур деһқанларниң қолдин кәткән йәрлирини қайтурувелиш яки төләм елиш үчүн язған йүзлигән әрзлиридин бир өрнәк.
Social Media

2013-Йилидин буян хитай даирилириниң уйғур районида “һөддигә берилгән йәрләрни тизимлап кинишка тарқитиш” хизмитини җиддий қанат яйдуруши, райондики көчмән хитай пуқралириға мәнпәәт елип кәлгән болса, йәрлик уйғурларни өй-макан, бағ-варан вә терилғу йәрлиридин айрип ташлиған, шундақла уйғур деһқанлирини йәрдин ибарәт “алтун қозуқ” тин айрип, қақ-сәнәм қилип қойған; уларни хитай ширкәтлиригә яллинип ишләйдиған ялланма әмгәк күчигә вә җисманий қуввитини сетип күн көчүридиған йоқсулларға айландурған. Болупму 2017-йилиниң башлиридин башланған уйғур дияридики зор тутқун вә лагерларға қамаш һәрикитидин кейин, уйғур деһқанлири терилғу йәр вә хусусий муқим мүлүклиридин толуқ айрилип, хитай карханилирида ишләйдиған “ешинча әмгәк күчлири” гә айландурулған. Йеқиндин буян хитай даирилириниң уйғур районида “йәр игидарлиқ һоқуқини қанунлаштуруш” хизмитини қатламму-қатлам күчәйтиши, бу саһәдики мутәхәссисләрниң күчлүк диққитини қозғимақта.

Хитайниң “тәңритағ тори”, “хәлқ тори” қатарлиқ һөкүмәт таратқулириниң 15-декабирдики хәвиридә көрситилишичә, нөвәттә уйғур аптоном районлуқ тәбиий байлиқ назарити икки йил давам қилған “коллектип йәр игидарлиқ һоқуқини йеңидин җәзмләштүрүш вә тизимлаш” хизмитини ахирлаштуруп, җәмий 46 миң 700 парчә “коллектип йәр игидарлиқ һоқуқнамиси” ни йеңидин җәзмләштүргән һәм тизимға алған. Һалбуки, мәзкур хәвәрдә буниң қанчилик көләмдики йәргә четилидиғанлиқи, кимләрниң коллектип йәр игидарчилиқ һоқуқиниң җәзмләштүрүлгәнлики вә йеңидин тизимланғанлиқи тилға елинмиған.

Түркийәдики яш уйғур тәтқиқатчи ялқун улуйол әпәнди, радийомизниң зияритини қобул қилип, өзиниң йеқинқи мәзгилләрдин буян хитайниң уйғур районида уйғур деһқанлириниң қолидики йәрләрни хитай ширкәтлиригә мәҗбурий васитиләр билән өткүзүп елиш сияситигә йеқиндин диққәт қиливатқанлиқини, шундақла бу җәһәттә бәзи издинишләрни елип барғанлиқини билдүрди.

Ялқун улуйол әпәнди йәнә нөвәттә хитай даирилириниң уйғур районида елип барған “коллектип йәр игидарлиқ һоқуқини йеңидин җәзмләштүрүш вә тизимлаш” хизмитиниң әмәлийәттә уйғурларниң қолидики йәрләрни тартип елип хитай ширкәтлириниң қануний игидарчилиқиға өткүзүп бериш сияситиниң бир қисми икәнликини тәкитлиди.

Вашингтондики “уйғур кишилик һоқуқ қурулуши” ниң тәтқиқатчиси зубәйрә шәмсидин ханимму бу һәқтә инкас қайтурди. Униң билдүрүшичә, нөвәттә хитай даирилириниң “коллектип йәр игидарлиқ һоқуқини җәзмләштүрүш вә тизимлаш” ишини қайта елип беришиниң арқисиға чоңқур мәқсәтләр йошурунғанлиқини илгири сүрди. Униң қаришичә, хитай даирилириниң 2017-йилидин бери милйонлиған уйғурларни лагерларға коллектип тутқун қилиши нәтиҗисидә нурғунлиған деһқанларниң қолидики йәрләр игисиз қалған яки терилмай қалған. Бу пурсәтни ғәниймәт билгән хитай ширкәтлири вә карханилири пиланлиқ түрдә уйғур деһқанлириниң йәрлирини игиләп, завут-кархана қурушқа башлиған. Бу қетим хитай даирилири “коллектип йәр игидарлиқ һоқуқини җәзмләштүрүш вә тизимлаш” һәрикити қозғап, хитай ширкәтлири уйғур деһқанлиридин тартивалған йәрләрни қанунлаштуруп беришкә урунған. Зубәйрә ханимниң қаришичә, бу әмәлийәттә хитайниң райондики мустәмликичилик вә талан-тараҗ сияситиниң әң ярқин ипадилириниң бири икән.

Илгири радийомизниң нәқ мәйдандин игилигән мәлуматлириға қариғанда, уйғур райониниң җәнубий вә шималдики уйғур йезилирида йәрлик деһқанларниң терилғу йәрлири вә өй-җайлири түрлүк шәкилдики баһанә-сәвәбләр билән һөкүмәт тәрипидин әрзан баһада сетишқа мәҗбурланған яки зорлуқ билән тартивелиниватқанлиқи мәлум. Шуниң билән бир вақитта йәнә, хитай даирилириниң 2017-йилдин бери районда тутқун қилинған, лагерға елип кетилгән яки мәҗбурий әмгәккә тутулған уйғур деһқанлириниң терилғу йәрлири, кевәзликлири вә мевилик бағлирини мусадирә қилип, уларни хитай ширкәтлири яки хитай көчмәнлириниң ишлитишигә елип бәргәнликигә даир вәқәләрму дәлиллигән иди.

Зубәйрә ханим хитай даирилириниң уйғур районида елип бериватқан “коллектип йәр игидарчилиқ һоқуқини йеңидин җәзмләштүрүш вә тизимлаш” сияситиниң уйғурларни йәр-земинсиз, өй-макансиз вә вәтәнсиз қалдуридиған талан-тараҗ болупла қалмастин, бәлки өз нөвитидә йәнә уйғурларниң шәрқий түркистандики тупрақ вә земинға болған һәқдарлиқ һоқуқидин толуқ мәһрум қалдуридиған ирқий қирғинчилиқниң йәнә бир мисали икәнликини көрситип өтти.

Хәлқарадики көзәткүчиләр вә тәтқиқатчиларниң билдүрүшичә, хитай даирилириниң уйғур елидә буниңдин 10 йил илгири башлиған “һөддигә берилгән йәрләрни тизимлап кинишка тарқитиш” тин тартип, бүгүн давамлишиватқан “коллектип йәр игидарчилиқ һоқуқини йеңидин җәзмләштүрүш вә тизимлаш” сияситигә қәдәр, буларниң һәммиси хитайниң районидики ирқий қирғинчилиқ сияситиниң давамлишиватқанлиқиниң йәнә бир дәлили икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.