Хитай талибанлар билән немиләрни музакирә қилди?

Мухбиримиз әркин
2019-06-25
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Талибанларниң қатарда турушлуқ вәкили абдуғени барадар башчилиқидики талибан вәкилләр өмики. 2019-Йили 30-май, русийә.
Талибанларниң қатарда турушлуқ вәкили абдуғени барадар башчилиқидики талибан вәкилләр өмики. 2019-Йили 30-май, русийә.
REUTERS

Хитай ташқи ишлар министирлиқи өткән пәйшәнбә күни талибанларниң қатарда турушлуқ вәкили абдуғени барадар башчилиқидики талибан вәкилләр өмикини күтүвелип, улар билән афғанистан тинчлиқ сөһбити вә террорлуққа қарши туруш мәсилилирини музакирә қилғанлиқини елан қилди. Бу, талибан вәкиллириниң хитайни тунҗи қетим зиярәт қилиши болмисиму, лекин бу хитай ташқи ишлар министирлиқиниң зиярәтни рәсмий ахбарат йиғинида елан қилишидур. Талибан вәкиллириниң тунҗи хитай зиярити 2014‏-йили 12‏-айда елип берилған. Хитай һөкүмити кейинки йили 5‏-айда талибанлар билән афғанистан һөкүмитини үрүмчидә мәхпий сөһбәткә орунлаштуруп, хәлқара таратқуларниң алаһидә диққитини тартқан иди.

Хитай ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси лу каң бу қетим талибанларниң қачан бейҗиңни зиярәт қилғанлиқи вә улар билән қайси хитай әмәлдарлириниң сөһбәт өткүзгәнликини тилға алмиған. Ройтерс агентлиқиниң хәвиридә тәкитлинишичә, лу каң 20‏-июн күни өткүзүлгән ахбарат йиғинида хитайниң талибанлар билән террорлуққа қарши һәмкарлишишқа қошулғанлиқини билдүргән. Лекин, 2001‏-йили америка һөкүмитиниң террорлуқ тәшкилатлар тизимликигә киргүзүлгән талибан билән, қайси террорчиларға қарши һәмкарлишидиғанлиқини чүшәндүрмигән.

Хитай һөкүмити бу қетим талибанларни америка-хитай сода уруши кәскинлишип, пүтүн дуняниң көзи президент трамп билән хитай рәиси ши җинпиңниң японийәдики кюто шәһиридә өткүзүлидиған 20 дөләт башлиқлири йиғинидики учришишиға тикилгән шундақла хитайниң 2 милйондәк уйғур, қазақ вә башқа мусулман хәлқләрни лагерларға қамап, дуняниң қаттиқ әйиблишигә учраватқан бир мәзгилдә күтүвалғаниди. Бәзи анализчиларниң илгири сүрүшичә, хитайниң талибанларни бейҗиңға тәклип қилиши юқириқи һәр икки мәсилигә четилидикән. Америкадики «бейҗиң баһари» журнилиниң сабиқ баш муһәррири, хитай анализчи ху пең әпәнди, хитайниң 20 дөләт башлиқлар йиғини һарписида талибанларни бейҗиңға чақиртишидики бир қисим мәқситиниң уларни козир қилип, америкиға һәйвә қилиш икәнликини билдүрди.

Ху пең мундақ дәйду: «әлвәттә, бейҗиңниң бу қетим талибанлар билән көрүшүшидики бир қисим мәқсити америка билән болған сода сөһбити билән алақидар. У мушундақ бир вақитта талибанларни өзигә тартип, бир тәрәптин талибанларни өзиниң қолидики бир козир қилиш көрсәтмәкчи. Бу арқилиқ у өзиниң сөһбәт үстилидики орнини мустәһкәмлимәкчи. Йәнә бир тәрәптин, у бу хил усул арқилиқ америкалиқларға ‹мән бу козирни ундақ яки мундақ ойниялаймән. Мән һәтта бу козирни америкаға пайдилиқ ойнишимму мумкин' демәкчи. Шуңа, бу зиярәтниң икки хил роли бар.»

Лекин бәзи анализчиларниң қаришичә, хитай һөкүмити талибанлар билән мунасивәт қилишта көп хил амилларни көздә тутмақтикән. Түркийә һаҗитәпә университетиниң дотсенти, түркийә истратегийәлик чүшәнчиләр тәтқиқат институтиниң мутәхәссиси әркин әкрәм бу қараштики тәтқиқатчиларниң биридур. У 25‏-июн зияритимизни қобул қилғанда мундақ деди: «бу йәрдин америка чекинип чиқип кәтсә, талибанлар билән урушуп йүрмәйли, дәп ойлиған болса керәк. Униңдин кейин хам әшя бар районларниң көпинчиси талибанларниң тәсиридики районларда. Шуңа йәнә талибан билән йеқинлишишқа мәҗбур. Униңдин башқа талибанлар уйғурларни һимайә астиға алмисун дәп тиришиду. Америка чекинип чиқип кәтсә афғанистанда сайлам болуп, талибан һакимийәткә кириши мумкин. Талибан афғанистанда сиясәтниң ичидә әсли. Пәқәт һакимийәтни алалмиди. Шуңа, талибан билән мунасивитимиз бузулуп кәтмисун? дәп ойлиған болса керәк.»

Лекин хитай ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси лу каң ахбарат йиғинида хитай әмәлдарлириниң бу қетим талибанлар билән конкрет қайси мәсилиләрни музакирә қилғанлиқини ашкарилимиди. Әркин әкрәмниң қаришичә, мәйли қандақ болмисун уйғур мәсилиси хитайниң талибандәк бир қораллиқ күч билән болған сөһбитиниң күнтәртипидики муһим тема болидиғанлиқида һечқандақ гуман йоқ икән. У мундақ дәйду: «сөһбәтниң йүздә 50 и иқтисади мәнпәәт болса, йүздә 50 и уйғур мәсилиси. Чүнки, уйғур мәсилисини хәвпсизлик мәсилиси, йәни, хитайниң хәвпсизлик мәнпәәти, дегини уйғур мәсилиси. Әмди бу уйғурларниң арқисидикиләр уйғурларни йолға салса, хәвпсизликкә наһайити чоң тәсир йәткүзиду, дәп ойлайду. Бу гәпләрни мәйли шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң йиғинлирида болсун, мәйли 4 дөләт истихбарат гурупписида болсун мушуни тилға еливатиду. Бу қетимму дүшәнбидә ечилған йиғинда йәнә мушу мәсилини тилға алди.»

Хитай-талибан мунасивити йеқинқи бир қанчә йиллиқ мәсилә әмәс. Хитай һөкүмити талибанлар афғанистанда һакимийәтни тартивалған 1990‏-йиллардила улар билән алақә орнатқан. Чәтәл таратқулириниң ашкарилишичә, хитайниң пакистанда турушлуқ өз вақтидики әлчиси сабиқ талибан рәһбири молла өмәр қобул қилишиға еришкән тунҗи вә бирдин бир чәтәл һөкүмәт әмәлдари икән. Молла өмәр хитай әлчиси билә 1999-йили қәндиһарда көрүшкән.

Лекин, ху пең әпәндиниң қаришичә, хитай һөкүмити мусулманниң кәң көләмлик бастуруп, уларниң диний етиқади, тили вә мәдәнийитини йоқитишқа урунуватқан бир мәзгилдә униң талибанлар билән ишәнчлик бир мунасивәт орнитишини тәсәввур қилиш қийин икән. У, хитайниң талибанлар билән мәнпәәт мунасивити орнитиши мумкинлики, әмма уларниң достанә мунасивәт орнитиши мумкин әмәсликини билдүрүп мундақ деди: «әлвәттә, бейҗиңниң талибанлар билән йеқин мунасивәт орнитиши мумкин әмәс. Чүнки, хитайниң өз дөлити ичидики мусулманларға вәһшийләрчә бузғунчилиқ қиливатқанлиқини талибанларму чоқум билиду. Шуңа, улар хитайға бәк йеқинлишиши мумкин әмәс. Нөвәттә, хитай мусулман дөләтләр билән бәзи йеқин мунасивәт орнатқан болсиму, лекин уларни хитайниң һәқиқий иттипақдиши, дегили болмайду. Улар пәқәт мәнпәәтни көзләп, хитайни тәнқид қилмайватиду. Шуңа, хитайниң талибанларни бу хил усул билән өзиниң достиға айландуруши мумкин әмәс.»

Хитай ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси лу каң 20‏-июн күнидики ахбарат йиғинида талибан вәкиллириниң зиярити һәққидә тохтилип: «икки тәрәп өз ара алақилишип турушни пайдилиқ, дәп төниди шуниңдәк давамлиқ алақилишип турушқа, афғанистан мәсилисидә давамлиқ сиясий һәл қилиш чарисини издәшкә вә террорлуққа қарши һәмкарлишишқа қошулди» дегән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт