"Yéngi dunyada démokratiyeni qoghdash" - xitay kompartiyesining tehditige qayturulghan jawab

Muxbirimiz nur'iman
2020-12-02
Share
"Yéngi dunyada démokratiyeni qoghdash" - xitay kompartiyesining tehditige qayturulghan jawab En'gliyediki bir türküm parlamént ezaliri teripidin qurulghan xitay tetqiqat guruppisi teyyarlighan "Yéngi dunyada démokratiyeni qoghdash" serlewhilik 38 betlik bir doklat mexsus tor ilmi muhakime yighini uyushturush arqiliq élan qilin'ghan. 2020-Yili 1-dékabir.
chinaresearchgroup.org

1-Dékabir en'gliyediki bir türküm parlamént ezaliri teripidin qurulghan xitay tetqiqat guruppisi "Yéngi dunyada démokratiyeni qoghdash" serlewhilik 38 betlik bir doklat teyyarlighan. Mezkur doklatni mexsus tor ilmi muhakime yighini uyushturush arqiliq élan qilghan.

Yighin'gha awstiraliyening sabiq tashqi ishlar ministiri aliksandir down, en'gliye parlamént ezasi néyil obrayin qatarliqlar teklip qilin'ghan.

Doklatning kérish sözini aléksandir down yézip bergen bolup, u kérish sözide mundaq dégen: "Xitay tetqiqat guruppisining bu doklati del waqtida yézilghan bir doklat boldi. Bu doklat etrapliq halda dewrimizdiki eng muhim gé'o-siyasiy mesile-xitayning zoriyishini tehlil qilidu. En'gliye hökümitini xitaygha qarita birdek we sijil istratégiye tüzüshte oylishidighan siyasiy qorallar bilen teminleydu."

Doklatta munu mezmunlar yer alghan: "Xitayning künséri küchiyiwatqan iqtisadiy küchi gé'o-siyasiyghimu zor tesir körsitiwatidu. Xitay 'dunyaning séxi' süpitide nurghunlighan kichik döletlerdiki namratliqni tügitishke yardem qiliwatqandek körünüwatidu. Emma xitay mustebit hakimiyiti Uyghur rayoni, tibet, xongkong we ichki mongghuliye qatarliq rayonlarda éghir derijide kishilik hoquqini depsende qilmaqta. Démokratik döletlerning xelq'ara qanun we kishilik hoquq nizamnamisi boyiche xitayning qilmishlirini tenqid qilishi xitay hökümiti teripidin izchil halda döletning 'ichki ishliri' gha arilashqanliq dep qarshiliqqa uchrimaqta."

Bu doklatta en'gliye we bashqa döletlerning xitayning xelq'ara kishilik hoquqqa dexli-teruz qilishigha qarshi turushidiki tedbirler otturigha qoyulghan bolup, asasliqi bu tedbirler arqiliq Uyghur rayoni we xongkongda yüz bériwatqan kishilik hoquq depsendichilikige qarshi turidighanliqi tekitlen'gen.

Doklatta körsitilishiche, doklatta déyilgen "Siyasiy qorallar" xitayning zoriyiwatqan iqtisadiy we siyasiy küchini ölchesh arqiliq, pul-mu'amile mulazimiti türi, xelq'ara qanun, soda teminlesh zenjiri, ul eslihege meblegh sélish, uchur sistémisi we bashqa türlerdiki xitayning tesirini bir terep qilishta qollinilidiken.

Awstiraliyening sabiq tashqi ishlar ministiri aléksandir down ependi mezkur doklat heqqide échilghan tor ilmi muhakime yighinida mundaq dégen: "Xitaygha bunchilik derijide selbiy pozitsiyede bolghanliqim üchün kechürünglar, chünki muweppeqiyetlik halda 20 yil tashqi ishlar ministiri bolush hayatimda, asasen awstraliye-xitay munasiwitidiki mesililer bilen meshghul boldum. Xitayni yaxshi bilimen. Nöwettiki xitaygha kelsek, méning tehlilim, birinchidin, xitay nahayiti chong xataliq ötküzüwatidu. Xelq'aradiki muhim dölet bolush süpiti bilen 21-esirge layiq démokratik siyasetni emes, 19-esirdiki 'stalin siyasiti' ni yürgüzüwatidu. Gherbtiki démokratik döletler ilgiri qandaq qilip xitay bilen munasiwetni yaxshilash heqqide tehlil yürgüzgen bolsa, hazir ular qandaq qilip xitayni bir terep qilish mesilisi üstide birlishiwatidu. Ikkinchidin, xitay özining hökümitige ziyan yetküzüwatidu. Ular 'yumshaq küch' arqiliq xelq'arada inawet tikleshke küchigenséri, erkin döletlerdiki kéngeymichilik niyitining we öz puqralirining kishilik hoquqini depsende qilghanliq qilmishining ashkarilinishi bilen eksiche inawitini yoqatmaqta. Méningche xitay öz-özige éghir derijide ziyan séliwatidu. Uyghur rayoni we xitayning bashqa rayonliridiki kishilik hoquq depsendichilikliri buning éniq ispatidur."

Mezkur tor ilmi muhakime yighinigha dunya Uyghur qurultiyi london ishxanisining mudiri rehime mehmut xanimmu teklip qilin'ghan bolup, u Uyghurlar uchrawatqan kishilik hoquq depsendichilikige guwahliq bergen we xitaygha birlikte taqabil turushtiki tehlillirini otturigha qoyup ötken: "Méningche, dunya xitaygha pütünley yéngi bir nuqtidin qarishi kérek. Pütün dunyadiki oxshash pikirdiki döletler birliship qandaq qilip özlirining qimmet qarishini we kishilik hoquqni qoghdash heqqide tedbir oylishishi kérek. Méningche, xitaydiki kishilik hoquq mesilisige uzun yillardin béri sel qaraldi. 'medeniyet inqilabi' mezgilidiki jinayetler, 'tiyen'enmin oqughuchilar namayishi' diki kishilik hoquq depsendichilikliri eng yuqiri pellige chiqqan, emma gherb döletliri xitayning öz puqralirigha qilghan basturushlirini bir terep qilish pursetlirini ketküzüp qoyghan. Men doklatta tilghan élin'ghan iqtisadi jehettin tedbir qollinish we birliksep hasil qilish pikirlirini tamamen qollaymen."

Rehime xanim yene xitay bilen alaqe qilghanda ularning tarixtin biri tashqi we ichki siyasetlirdide qollinip kéliwatqan "36 Tedbir" ni chüshinishning muhimliqini tekitlep mundaq dégen: "Xitaylarda bir gep bar: 'düshminingni bilseng, yüz pirsent yingeleysen', méningche, biz xitayning xaraktérini, isitratigiyesini choqum yaxshi bilishimiz kérek. Shundila biz ulargha qarshi téximu yaxshi istratégiye tüzeleymiz."

Doklatta yene xitay hakimiyitining xongkongdiki basturushini küchlük tenqid qilghan. Xitayning xongkonggha yürgüzüwatqan siyasiti heqqide, yighin'gha teklip qélin'ghan xongkong démokratiye herikiti pa'aliyetchisi neysin lo munularni otturigha qoyghan: "Xitayning tesirining kingiyiwatqanliqi we démokratiyige tehdit boluwatqanliqni inkar qilghili bolmaydighan éghir ehwal. Xitay hakimiyitining xongkongdiki démokratiye qoghdighuchilirini, Uyghur rayonidiki Uyghurlarni qandaq basturghanliqini, kishilik hoquqni qanchilik derijide depsende qélghanliqini hemmimiz bilimiz. Shunga mushu pursette hemmimizning bir yerge kélip, bu mustebit hakimiyetning kingeymichilikige birlikte qarshi turushimiz bek muhim. Men doklatni oqup chiqtim, shundaq yaxshi tedbirler otturigha qoyuluptu. Dégendek birlishish bek muhim, bolmisa xitay döletlerni bir-birige düshmen qélip 'bölüp yéyish' taktikisini qollinidu. Shunga démokratik döletlerning birliship, kingeymichilikke we mustebitlikke qarshi turush bek muhim."

Aliksandir down ependi yighin qatnashquchilirigha "Emdi néme qilish kérek" dégen so'alni otturigha qoydi we yighin axirida özining pikrini mundaq bayan qildi: "Méningche, gherb döletlirining xitaygha choqum éniq istratigiyesi bolushi kérek. Xitaygha qarshi ilgirikidinmu bekrek yéqin hemkarliq ornitishi kérek. Zenjirsiman sodida nurghun döletler xitayning iqtisadigha bekla tayinip qalghan. Bizning qilalaydighinimiz xitay bilen iqtisadi munasiwet qilmasliq. Xitay basturush siyasetlirining bedilini ötüshi kérek."

Xitay tetqiqat guruppisi bir türküm en'gliye parlamént ezaliri teripidin qurulghan bolup, xitay kompartiyesige qarshi siyaset-tedbirlerni muzakire qilidiken. Ular mezkur doklatni "Künséri zoriyiwatqan xitay kompartiyisige qarshi turushtiki siyaset qoralliri," dep atighan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet