Хитайниң чәтәлләргә узарған қоли диққәт қозғимақта

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2020-01-03
Share
UTJD-Tehdit.jpg «Уйғур әдлийә архип амбири» хитайниң назарәтлиригә, тәһдитлиригә дуч кәлгән муһаҗирәттики уйғурлар үчүн тәсис қилған мәхсус тор сәһиписи.
https://www.utjd.org/register/tehdit

Хитайниң чәтәлдики уйғурларға тәһдит селиш қилмишлири хәлқара ахбарат саһәсиниң барғансери күчлүк диққитини қозғимақта.

Хитай һакимийити милйонлиған уйғурларни җаза лагерлириға қамап қийнаш билән биргә бу зулумға қарши инкас қайтуриватқан чәтәлдики уйғурларғиму тәһдитләр селип, дуня җамаитиниң диққәт вә ғәзәплирини қозғимақта. 

«Франсийә авази» ниң 3-январ елан қилған «франсийә ахбарати бейҗиңниң франсийәдики муһаҗирлар вә хитайшунасларни назарәт қиливатқанлиқи, уларға тәһдит селиватқанлиқини дәлиллиди, хитай әлчиси буниңға җавап қайтурди» намлиқ хәвиридә баян қилинишичә, хитай һакимийити түрлүк вастилар арқилиқ франсийәдә яшаватқан уйғурлар вә тибәтликләргә тәһдит селипла қалмай, франсийәдики хитайшунас алимлар, мухбирларғиму тәһдит селиш, уларни көзитиш қилмишлирини давамлаштурмақта икән. 

Хәвәрдә тилға елинишичә, хитайниң франсийәдики уйғур, тибәт вә башқиларға селиватқан тәһдитлири һәққидә «франсийә радийоси» мәхсус бир гуруппа тәшкилләп тәкшүрүш елип барған. Улар җүмә күни бу хусуста елан қилған тәкшүрүш доклатида һәқиқәтәнму илгири ахбарат вастилирида тилға елинғанға охшаш хитайниң бу хил тәһдит вә назарәтлириниң мәвҗутлиқини дәлиллигән һәмдә хитайниң франсийәдики әлчиханисидин буниңға җавап беришни тәләп қилған. Әмма хитай әлчиханиси буниңға бивастә җавап беришни рәт қилған. Кейин мухбирларға язма шәкилдә хәт әвәтип, мухбирладин бу хил тәкшүрүшни тохтитишни, франсийә-хитай мунасивәтлирини муһим нуқта қилишни тәкитлигән.

Хәвәрдә франсийәдә яшайдиған сүбһи исимлик бир уйғурниң парижда хитайға қарши бир намайишқа қатнишип узун өтмәй хитайниң тәһдит хетини тапшуруп алғанлиқи, тәнам исимлик бир тибәтликниң хитайниң учур вастилирини ишлитип, далай ламаниң рәсимлирини тарқатқанлиқи үчүн көплигән тибәтликниң қолға елинғанлиқиға шаһит болғанлиқи баян қилиниду шундақла франсийәдики хитайшунас мари һолизман ханимниң өйигә тәклип қилинмиған бир йочун меһманниң орғрилиқчә кирип пүтүн чирақларни яндуруп ишкапларни, тартмиларни ечип ахтуруп чиқип кәткәнлики, буниң хитайдин кәлгән «биз һәрқачан саңа тикилип туриватимиз» дегән бир бишарәт икәнлики қәйт қилиниду.

Һәммдинму диққәтни чекидиғини, хитай һакимийитиниң франсийәдә назарәт қиливатқини уйғурлар, тибәтләр, хитайшунаслар болупла қалмай, бәлки йәнә хоңкоңлуқлар вә франсийә мухбирлириму болған. Фарансийә мәтбуатлирида хитайдики реял вәзийәтни ипадә қиливатқан франсийәлик мухбирларға хитай әлчиханиси виза рәсмийәтлирини беҗирип беришни изчил рәт қилип кәлмәктә икән. 

Хәвәрдә илгири сүрилишичә, хитай әлчиханиси бир қисим уйғурларни әлчиханиға келип юртидин кәлгән почта боюмлирини тапшуривелиш үчүн тәклип қилған әһвалларму болған. Әмма буниңдики мәқсәт у кишиләргә почта боюми бериш әмәс, бәлки уларниң франсийәдики паалийәт әһваллирини игиләш, томурини тутуш болған.

Бу әһваллар һәққидә тәкшүрүш гурупписидики мухбирлар хитай әлчиханисидин җавап беришни тәләп қилған. Әлчихана бивастә җаваптин өзини қачурған болсиму, кейин баш әлчи лу шайе мухбирларға хәт әвәтип «хитайниң чегра сиртидики көчмәнләрни контрол қилмақчи болғанлиқиниң пүтүнләй иғва икәнликини, дөләтниң бирлики вә милләтләр баравәрликиниң хитайниң асаслиқ дөләт сиясити» икәнликини ипадә қилған. У йәнә мухбирлардин «хитайниң вәзийитини обейктип вә битәрәп мәйданда туруп тәшвиқ қилишини, франсийә-хитай оттурисидики яхши достлуқ мунасиветини қәдирлишини, бу тәкшүрүшни әмәлдин қалдуришини» тәләп қилған.

Муһаҗирәттики уйғурларни назарәт қилиш, уларға тәһдит селиш қилмишлири йеңилиқ болмисиму, буниң көлиминиң барғансери кеңийиватқанлиқи ғәрб әллириниң барғансери күчлүк диққитини чәкмәктә икән. Норвегийә уйғур җәмийитиниң рәиси, «уйғур әдлийә архип амбири» ниң мәсули бәхтияр өмәр әпәндиниң билдүришичә, бу хил назарәт вә тәһдит селиш қилмишлири голландийә, норвегийә, шиветсийә қатарлиқ әлләрдиму көп йүз бәргән. 

«Уйғур әдлийә архип амбири» хитайниң бу хилдики назарәтлиригә, тәһдитлиригә дуч кәлгән муһаҗирәттики уйғурларға қарита мәхсус бир тор сәһиписи (https://www.utjd.org/register/tehdit) Тәсис қилип, уларниң вәқә йүз бәргән һаман тор арқилиқ мәлум қилиши һәққидә мураҗиәтнамә елан қилған иди.

«Германийә авази» ниң 3-январдики «хитай қар тейилиш әтрити күчини көрситип, норвегийә кутупханисиға сәзгүр әсәрләрни ишкаплардин еливетиш буйруқини бәрди» намлиқ хәвиригә асасланғанда, хитайниң чәтәлгә узарған қоли һәддидин ешип кәткән. 

Хәвәрдә баян қилинишичә, 2020-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисигә қатнишидиған 40 кишидин тәркип тапқан хитай қар тейилиш әтрити норвегийәниң меракер дегән районида мәшқ қиливатқан болуп, улар норвегийә пайтәхти ослодики кутупханиға қоюлған фалунгоңчиларға аит бир китабни китаб ишкапидин еливетишни тәләп қилған. Хитайларниң билдүришичә, бу китаб 1999-йили хитайда чәкләнгән болуп, норвегийәдиму чәклиниши лазим икән. 

Хитайниң бу хилдики тәләплири уда 3 қетим тәкрарланған. Норвегийә кутупханиси хадимлиридин аннә маркән «трондһеим гезити» гә бу һәқтә қилған сөзидә «норвегийә пикир әркинликигә игә дөләт. Уларниң тәләплирини қобул қилалмаймиз» дегән һәмдә бу өктәмликни қаттиқ әйипләп «хитайниң чәтәлләргә қарита тәсир күчини кеңәйтиштин ибарәт бу явайи ғәризигә қарита ғәрб һөкүмәтлирини сәзгүрликини ашуруш» қа дәвәт қилған.

Бәхтияр өмәр әпәнди хитайниң чегра сиртиға узарған қолиға нисбәтән муһаҗирәттики уйғурларниң сәл қаримаслиқини, бундақ әһвалларға йолуққан һаман өзлири турушлуқ дөләтләрниң қанун органлириға мәлум қилишини яки торда паш қилишни тәләп қилди. Германийәдики җамаәт әрбаби аблимит турсун әпәндиму бу һәқтә қарашлирини баян қилип өтти.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.