Xitayning chégra halqighan tehditliri diqqet qozghimaqta

• Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
  2019-04-02

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining 1-aprél élan qilghan b d t kishilik hoquq kéngishining 40-nöwetlik yighinida xitayning bashqa döletlerge tehdit sélip we bésim ishlitip jaza lagérliri mesilisini tilgha almasliqni telep qilghanliqi heqqidiki bayanati ikki kündin buyan “Gérmaniye awazi”, “Firansiye awazi” qatarliq köpligen gherb axbarat wasitilirining muhim témisigha aylandi.

Melum bolghinidek, xitay da'iriliri 14-mart küni b d t kishilik hoquq kéngishining 40-nöwetlik yighinida xitaydiki kishilik hoquq weziyitidin melumat bérishtin bir kün ilgiri amérika, gérmaniye, en'gliye, gollandiye, kanada qatarliq döletler b d t da “Shinjangdiki kishilik hoquq depsendichiliki” namliq yighin teshkillep mexsus jaza lagérliri mesilisini küntertipke keltürgen, bu yighinda qazaq ziyaliysi ömer bék'ali lagér heqqide guwahliq bergen idi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining 1-apréldiki bayanatida qeyt qilinishiche, 13-mart ötküzülgen bu yighindin ilgiri xitay da'iriliri b d t diki da'imiy turushluq wekili yu jyenxu'aning namida köpligen döletlerge mektup yollap, amérika, gérmaniye, en'gliye, gollandiye, kanada qatarliq döletler b d t da uyushturmaqchi bolghan “Shinjangdiki kishilik hoquq depsendichiliki” namliq yighin'gha qatnashmasliqni, jaza lagérliri mesilisini tilgha almasliqni, ikki dölet munasiwetlirining selbiy aqiwitini oylashni eskertip tehdit we bésim qilghan.

D u q mu'awin re'isi perhat muhemmidi ependining ilgiri sürüshiche, jaza lagérliri mesilisining xelq'aralishishi xitayni köp bi'aram qiliwatqan bolup, xitay hakimiyiti uni perdazlap körsitip netije qazinalmighandin kéyin, emdi özining iqtisadiy we diplomatiye küchidin paydilinip bashqa ajiz döletlerge, xelq'araliq teshkilatlargha bésim ishlitish yolini teng qollinishqa bashlighan.

“Firansiye awazi” ning bayan qilishiche, xitayning bésimi 15-mart b d t da ötküzülgen xitayning kishilik hoquq weziyitini közdin köchürüsh yighinidimu özini körsetken. Yighinda jaza lagérliri toghriliq söz bolmighan. Xitayning b d t kishilik hoquq kéngishi xadimlirigha salghan bésimi seweblik, xitayning doklatidin kéyin yighin xatimiside söz telep qilghan köpligen gherb démokratik döletlirige söz bérilmigen. Peqetla norwégiye xitayning kishilik hoquq weziyitini eyibliyeligen. Eksiche, pakistan, filippin, mali qatarliq xitayni yaqlaydighan 12 dölet bu yighinda söz qilish pursitige érishken.

Xitay bu yighinda yene özliri yaxshi ötidighan 6 dane hökümetsiz teshkilatlarni ishqa sélip, xitayning kishilik hoquq siyasitini medhiyiletküzgen. Bu yighin goya xitayda kishilik hoquq depsendichiliki mewjut emes, jaza lagérliri mewjut emes dégendek bir shekilde ötken. Bu seweblik xitay wekiller ömikining mes'uli, xitayning mu'awin tashqi ishlar ministiri lé yüchéng: “B d t kishilik hoquq kéngishi bu küni birdek halda junggoning 3-nöwetlik kishilik hoquq weziyitini közdin köchürüsh doklatining nahayiti ongushluq, intayin netijilik bolghanliqini mu'eyyenleshtürdi” dégen.

Lé yüchéng bu yighin heqqide xitay axbarat qanallirigha qilghan sözide: “Birinchidin, junggoning kishilik hoquq ishlirining tereqqiyati keng kölemde étirap qilindi. Ikkinchidin, junggoning kishilik hoquq tereqqiyat yoli keng kölemde étirap qilindi. Üchinchidin, junggoning kishilik hoquqqa kapaletlik qilish iradisi keng kölemde étirap qilindi” dep maxtan'ghan. Halbuki, bundin ikki kün ilgiri ötküzülgen “Shinjangdiki kishilik hoquq depsendichiliki” namliq yighinda xitay da'iriliri jaza lagérliri mesilisi seweblik passip weziyetke chüshüp qalghan idi.

Xitay, jaza lagérliri mesilisi jehette bésim ishlitip netije qaziniwatqan döletlerning mutleq köp qismi islam ereb elliri bolup, d u q diniy ishlar komitétining mudiri, “Sherqiy türkistan ölimalar birlikini” ning mu'awin re'isi turghunjan alawudén ependining eskertishiche, tereqqiyatta arqida qalghanliq we iqtisadiy jehette xitaygha béqindi bolup qalghanliq ereb ellirini xitayning sizghan siziqigha kirgüzüwatqan asasiy amillar iken.

“Gérmaniye awazi” da bayan qilinishiche, xitay hakimiyiti b d t gha bésim ishlitip d u q re'isining b d t yighinlirigha qatnishishini chekleshni telep qilipla qalmay, hökümetsiz teshkilatlarning xitayni eyibleydighan matériyallirigha étibar bermeslikini, chetke qéqishnimu telep qilghan.

Perhat muhemmidi ependi bu heqte toxtalghanda, xitayning jaza lagérliridin ibaret insaniyetke qarshi bu jinayi siyasitini herqandaq bir wasitiler bilen yoshurup yaki aqlap bolalmaydighanliqini tekitlidi. Turghunjan alawudén ependi bolsa bügün xitay aldida ajiz qalghan musulman ellirige eger özini ongshiwalghudek bir madar nésip bolsa, xitaygha qarshi meydan'gha ötidighanliqini tilgha aldi.