Xitayning yalghan teshwiqati nege baridu?

• Muxbirimiz jewlan
  2021-04-02

Uyghur rayonidiki qorqunchluq jinayetliri xelqi alemge ashkarilinip, sésiq nami pur ketken xitay hökümiti xelq'ara bésimgha taqabil turush, 2022-yilliq qishliq olimpék musabiqisini muweppeqiyetlik ötküzüsh, öz obrazini yaxshilap dunyadin téximu köp menpe'et élish üchün saxta uchur tarqitish, yalghan teshwiqat élip bérish we köz boyamchiliq qilishni dawamlashturmaqta iken.

Istratégiye tetqiqatchisi erkin ekrem ependi xitay kompartiyesining yéqinqi yalghan teshwiqatlirining köpiyip qélishida chet elning bésimidin bashqa, yalghanchiliq we köz boyamchiliqning ularning ezeldin dawam qilip kéliwatqan siyasiy en'enisi ikenlikini bildürdi.

Yéqinda “Diplomat” zhurnilida élan qilin'ghan bir maqalide körsitilishiche, ötken ikki ayda tetqiqatchilar, aqillar orgini, axbaratchilar we tor bixeterliki shirketliri bir nechche türlük tekshürüshler arqiliq, xitayning tor teshwiqatida yéngi özgirishler peyda bolghanliqini bayqighan, xitay hökümiti zor miqdarda adem we maliye küchi ajritip, hökümet hésabidin bashqa yene saxta shexsiy hésab échip, yer shari xaraktérlik ijtima'iy alaqe supilirida yalghan xewer tarqitish bilen shughullan'ghan.

Tekshürüshtin melum bolushiche, féysbok, tiwittér, yutub qatarliq dangliq ijtima'iy alaqe wasitilirida xitayning hökümetke we shexske tewe rast-yalghan hésabliri aktip pa'aliyet qiliwatqan bolup, xitayning yalghan, saxta uchurlirini hemme yaqqa tarqitish bilen shughullinidiken. Tor bixeterliki shirkiti grafika (Graphika) ning doklati we ijtima'iy alaqe supilirining özini nazaret qilishi astida féysbok, tiwittér, yutub qatarliqlar kimliki namelum, gumanliq abontlarni öchürüp tursimu, ular yene bashqa yollar bilen dawamliq heriket qilip turidiken. Grafika shirkitining bayqishiche, xitay diplomatliri özining tiwittér hésabida ashundaq saxta abontlarni “Wetenperwer puqralar” dep qarap, ularning yollighan nersilirini köplep tarqitidiken.

Grafika shirkitining tekshürüsh netijisige qarighanda, xitayning tetür teshwiqatining sani, miqdari, sür'iti we téxnikiliq hiyligerliki alahide diqqet qozghaydiken. 2020-Yil 2-aydin 2021-yil 1-ayghiche, xitayning saxta tiwittér abontliri 1400 din köp widiyo tarqatqan bolup, buning ichide köpinchisi melum weqe yüz bérip 36 sa'et ichide uninggha inkas bildürülgen widiyolar iken. Bu widiyolarning süpitidin qarighanda, uni ishlesh üchün köp meblegh kétidighan bolup, adettiki abontlar uni ishlep bolalmaydiken. Tekshürgüchiler yene tiwittérda tarqitilghan uchurlarning élan qilin'ghan waqtining xitayning waqti bilen birdek ikenlikini bayqighan.

Erkin ekrem ependi xitayning bu xil yalghan teshwiqatqa zor küch serp qilishining sewebi heqqide toxtilip mundaq dédi: “Sherqiy türkistanning muqimliqi xitayning kelgüsini belgileydu. Yene bir jehettin, sherqiy türkistan mesilisi hazir xelq'arada tesir küchke ige boldi. Nurghun döletler we jama'etler Uyghurlar mesilisini tutqa qilip xitaygha bésim ishlitiwatidu”.

Xitay tarqatqan saxta uchurlarning mezmuni keng da'irilik bolup, “Korona wirusi amérikaning süyqestlik pilani”, “Uyghurlar térrorist” dégendek ösek geptin bashlap, “Lagérlar yoq, mejburiy emgek yoq, Uyghurlar bextlik yashawatidu” dégendek yalghan teshwiqat, köz boyamchiliqlarning hemmisini öz ichige alidiken.

Xitay hökümiti yene üzlüksiz türde axbarat élan qilish yighini échip, atalmish guwahchilarni sözlitip, Uyghur rayonidiki jinayetlirini niqablap kelgen. Erkin asiya radiyosi xitay bölümining 1-aprél bergen xewiride éytilishiche, shangxey fuden uniwérsitétini püttürüp öz aldigha igilik tikligenlikini éytqan tahir isimlik bireylen muxbirlarni kütiwélish yighinida xoten “Qayta terbiyelinish orni” da terbiyelinip chiqqanliqi, u yerning hergiz lagér emesliki heqqide sözligen. Buningdin xitayning chénip qélishigha qarimay, öz teshwiqati üchün “Ertis tallash” bilen aware boluwatqanliqi pash bolghan.

Siyasiy közetchi ilshat hesen ependi xitayning yéqinqi teshwiqatliridiki nomussizliqining qaysi derijige barghanliqini awstraliyediki mamutjanning qizini misal keltürüsh arqiliq bayan qildi.

Yéqinda “Wal-strét zhurnili” da élan qilin'ghan bir maqalide bildürülüshiche, xitay hökümitining tiwittér, féysbok qatarliq ijtima'iy alaqe torlirida Uyghur rayonidiki az sanliq milletler siyasitige da'ir élip barghan köz boyamchiliq teshwiqati ötken yil tarixtiki eng yuqiri pellige chiqqan. Awstraliye istratégiyelik siyaset tetqiqat instituti élip barghan bir tekshürüshtin melum bolushiche, 2020-yil xitay dölet taratquliri we diplomatik tiwittér hésablirining Uyghur rayonigha a'it tarqatqan uchurliri ilgirikidin köpeygen bolup, burun her ayda 280 uchur tarqatqan bolsa, 2020-yil her ayda 500 uchur tarqatqan. Xitayning xelq'ara alaqe torlirida aktip pa'aliyet qilishi belgilik ünümgimu érishken. 2018-Yildin buyan, xitay hökümitige a'it tiwittér hésabi Uyghur rayonigha a'it uchurlar eng köp tarqilidighan menbe bolup qalghan؛ xitay yer shari téliwiziye qanili (CGNT) ning féysbok hésabigha egeshküchiler 115 milyon'gha yetken. Közetküchilerning qarishiche, xitayning chet el ijtima'iy alaqe torlirida élip bériwatqan teshwiqatigha sel qarighili bolmaydiken.

Erkin ekrem ependi xitayning teshwiqatining yalghanliqini bilip turup ishinidighanlarning xitayning menpe'etige baghlinip qalghanlar, uninggha ishenmeydighanlarning xitayni bir qeder yaxshi chüshinidighan we ularni tetqiq qilip baqqanlar ikenlikini otturigha qoydi. Ilshat hesen ependi xitayning bu yalghan teshwiqatlirining ünüm bermeydighanliqi heqqide toxtilip mundaq dédi: “Xitayning teshwiqat hujumi xitayni tégidin chüshenmeydighan insanlarni qaymuqturalisimu, xitayning mahiyitini barghanséri tonup yétiwatqan kishilerni xitaygha téximu öch qilidu. Xitay bir qisim tetqiqatchilargha jaza yürgüzüp öz putigha palta chapti. Bu tetqiqatchilar buningdin kéyin xitayning rezillikini dunyagha tonutushta téximu aktip rol oynaydu. Xitayning bu yalghanchiliqi haman meghlub bolidu”.