Xitayning Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqni inkar qilish üchün teshwiqat herikiti qozghishi tenqidke uchridi

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri dériktori sofi richardson.

Yéqindin buyan amérika qatarliq gherb démokratik elliride xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqi keng ashkarilinip, xelq'araliq bésim qattiq küchiyiwatqan bir shara'itta, xitay hökümiti Uyghurlarning xoshal-xoram yashawatqanliqini ilgiri süridighan teshwiqat herikitini qattiq kücheytken.

Bundaq widiyolarda xitay hökümiti Uyghurlarning naxsha éytip-ussul oynap bextiyar yashawatqanliqini körsitip, irqiy qirghinchiliqni inkar qilsa, yene beziliride Uyghurlarning mejburiy emgekke séliniwatqanliqini inkar qilishqa urun'ghan.

Shundaq teshwiqat tirishchanliqining eng yéngisi bolsa aldinqi heptidin bashlap, xitayda kinoxanilarda qoyulushqa bashlighan “Qanatlan'ghan naxshilar” namliq filim bolup, mezkur filim xitay hökümiti esebiylerche qanat yayduruwatqan teshwiqat herikitining bir parchisi süpitide xelq'araliq axbaratlarningmu diqqitini tartmaqta. Filimda Uyghur, qazaq we xitay millitidin bolghan üch yashning bir yerge jem bolup, özlirining muzika arzusini emelge ashurush hékayisi sözlinidighan bolup, uningda Uyghur élida milletlerning barawer, xoshal-xoram yashawatqanliqidek menzire algha sürülgen.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri dériktori sofi richardson bügün radiyomizning ziyaritini qobul qilip, xitayning xelq'araliq eyibleshlerge bundaq teshwiqat filimliri arqiliq jawab qayturushini saghlam bolmighan rohiy halet, dep körsetti.

Sofi richardson mundaq dédi: “Rast gep qilsam, xitay tarqitiwatqan bundaq naxsha-ussulluq teshwiqat widiyolirini süpetleydighan söz tapalmaywatimen. U shunchilik rezil, chakina, külkilik we heqiqetenmu saranglarche. Siz oylap béqing, öz dölitidiki kishilik hoquq depsendichiliklirini tügitishni heqiqiy yosunda közleydighan jiddiy bir hakimiyet bundaq eyibleshlerni qobul qilidu, uni ispat we heqiqet asasida tekshürüp tetqiq qilidu. Xitay hökümiti bolsa zulumni inkar qilip, uni xelq'ara jem'iyet toqup chiqarghan dep éghir derijide yalghanchiliq qilipla qalmay, yene téxi mushundaq naxsha-muzikiliq filimlerni tarqitip rayonda hemme ishlarning yaxshiliqini ilgiri sürüwatidu. Menche bu patologiyelik inkas. Xitay hökümitining qandaq qilip bu widiyolar bilen bashqilarni qayil qilalaymiz, dep oylighanliqigha ademning eqli yetmeydu. Emeliyette bundaq widiyolar kishide yenimu köp so'al we guman peyda qilidu.”

Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq yürgüzülüwatqanliqi amérika, kanada, gollandiye teripidin qobul qilin'ghan we yenimu köp döletler teripidin békitilish aldida turuwatqan bir peytte, xitay hökümitining sirtqa qaratqan teshwiqatining mezmunini özgertiwatqanliqimu közetküchilerning diqqitidin qachalmidi. Kishilik hoquqni közitish teshkilatining re'isi kennés ros tiwittérgha bu heqte yazghan inkasida: “Xitay hökümiti shinjangdiki Uyghur musulmanlirigha qiliwatqan dehshetlik ziyankeshliki toghrisidiki teshwiqat hékayiliridimu birdeklikni saqliyalmaywatidu. Ular bashta lagérlar yoq, dédi. Andin uni kishiler öz ixtiyarliqi bilen baridighan ‛yataqliq mektep‚, dédi. Emdi bolsa xitay özini ‛térorluq‚ qa qarshi küresh qiliwatimiz dep chiqti” dégen.

Ötken jüme küni, xitay hökümitining chet'ellerge qaratqan teshwiqat qanili bolghan “CGTN” qanili “Térrorluqqa qarshi küreshtiki xirislar” namliq höjjetlik filimni ishlep tarqitip, atalmish bir zor kölemlik “Süyqest” ni otturigha chiqarghanliqini ilgiri sürgen we buningda Uyghur perzentliri nechche on yildin béri oqup kelgen Uyghur tilidiki derslik kitablarni “Bölgünchilik”, “Térorluq” ning menbesi, bu kitablarni tüzüshke qatnashqan Uyghur ziyaliylirini bolsa “Milliy öchmenlikni terghib qilghuchi tékistler” ni teyyarlighuchilar, perde arqisidiki “Qomandanlar” dep süpetligen idi. Bir sa'etlik bu höjjetlik filimda “Uyghurche derslik kitab” mesilisidin bashqa “Térrorchi we esebiy” küchlerning tor dunyasi, saqchi sistémisi, ikki yüzlimichi kadirlar arisigha soqunup kirip, ulardin paydilinip heriket qilmaqchi bolghanliqi bayan qilin'ghan.

Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqat yétekchisi we haway uniwérsititining doktor aspiranti hénriy shajiwiski radiyomizgha qilghan sözide xitay hökümitining bashqilar üchün toquwatqan bundaq hikayiliri uning hazirqi siyasetlirini dawamlashturush iradisni namayen qilidu, dédi. U mundaq dédi: “Menche, xitayning teshwiqatlirida muhim bolghini uning kishilerni qayil qilish-qilalmasliqi emes, belki xitayning bundaq yalghanlarni toqup chiqirish arqiliq néme qilmaqchi boluwatqanliqidur. Xitay bundaq hékayilerni ishlepchiqirish we yéngi hikayilerni toqup chiqirish we uni keng kölemde teshwiq qilish arqiliq özining qiliwatqanlirining toghriliqini ispatlashqa we bu siyasetlirini oxshash dawam qilish üchün bir bahane peyda qiliwatidu.”

Xitay hökümiti bundaq teshwiqatlarni tarqitishta xitayning özide cheklen'gen féysbuk we tiwittér qatarliq ijtima'iy taratqularni aktip shekilde qolliniwatqan bolup, awstraliye istratégiyelik siyaset tetqiqat orni “ASPI” ning éniqlap chiqishiche, xitay dölet taratquliri we diplomatik twittér hésabatlirining Uyghurlar heqqidiki tiwittér uchurlirining nisbiti 2020-yili her ayda aldinqi oxshash mezgildikidin 500 ge yéqin köpeygen, feysbukta Uyghur élige munasiwetlik yollanmilar eng köp ewetilidighan hésabatlarmu emeliyette xitay dölet aparatlirigha tewe iken.

Sofi richardsonning qarishiche, xitay hökümitining xelq'araliq munberlerni qollinip, jama'et pikrini burimaqchi bolushi kishini jiddiyleshtürsimu, bundaq teshwiqatlargha kishilerning qanchilik ishinidighanliqi éniq emes, iken.

U yene mundaq dédi: “Menche, bundaq bir weziyet astida xelq'aradiki ishenchlik, musteqil axbaratlargha we bizdek musteqil organlargha yenimu zor wezipe we mes'uliyet chüshidu. Biz pakit asasidiki doklatlirimiz arqiliq heqiqetni algha sürimiz. Kishiler shuni bilishi kérekki, meyli amérika, meyli gérmaniye we awstraliyediki Uyghurlar bolsun, ular hélihem yurtliridiki uruq-tughqanliri bilen sözlishelmeydu, ularning weziyitide bir yaxshilinish bolghini yoq. Bu Uyghurlarning xoshalliqidin dérek béremdu? eger hemme ish jayida bolsa némishqa kishiler baralmaydu yaki u yerdin kélelmeydu. Némishqa kishiler wehime ichide qalidu. Mana bu noqtilardin qarighanda xitayning ilgiri sürgenliri hergizmu put tiralighudek küchlük pakit emes”

Yéqinda “Wal-sitrit zhornili” bir xewiride xitay da'irilirining féysbuk torining élan supisigha pul tölep, uni Uyghurlar heqqidiki siyasiy teshwiqatini yayidighan supa qilip ishlitiwatqanliqi we bu mesilining feysbuk ishchi-xizmetchiliri arisidimu endishe peyda qilghanliqini bildürgen idi. Hénriy shajéwiski radiyomizgha qilghan sözide, feysbuk torining bundaq mesililerge sezgür mu'amile qilishi kéreklikini eskertish bilen birge, xitay hökümitidin ochuq – ashkare bolushni telep qildi. U mundaq dédi:

“Xitay hökümiti bu mesilide choqum ochuq-ashkara bolghandila, cheklimisz ziyaretke ruxset bergendila biz xitay hökümiti algha sürüwatqanlargha baha béreleymiz. Menche, b d t musteqil tekshürgüchilirining rayon'gha bérip cheklimisiz halda tekshürüsh élip bérish telipi qandurulushi we rayon'gha musteqil tekshügüchiler, musteqil zhornalistlar bérip heqiqiy menide tekshürüsh ep bérishi kérek. Xitay öz tarqatqan uchurlarning tarqilishi emes, herqandaq uchurning erkin halda tarqilishigha ruxset bérishi, intirnétke qaratqan cheklimisini bikar qilishi kérek.”

Xitay hökümitining yéqindin buyan teshwiqat xaraktirliq widiyo-filimlirining shiddet bilen köpiyishi xelq'araliq axbaratlarningmu zor diqqitini qozghighan bolup, ‛nyu-york waqti géziti‚, ‛muhapizetchi‚ géziti, firansiye agéntliqi qatarluq nurghun axbaratlarda xitayning tetür teshwiqati xewer qilindi. Ular öz xewerliride birdek xitay tarqitiwatqan teshwiqat widiyolirida yorutulghan saxta riyalliq rayonda yolgha qoyuluwatqan lagirlar, mutleq nazaret we mejburiy emgektin ibaret qorqunchluq riyalliqni eks etturmeydu, diyishti.