Mutexessisler: “Xitay hökümiti Uyghurlarning birlikidin ensireydu”

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlidi
2024.04.22
Rune-Steenberg Uyghurshunas doktor runi sténbérg (Rune Stenberg)
poetryproject.org

Yéqinda xitay hökümet taratqulirida, xitayning “Milletler mesilisi we milletler xizmiti shinjangdiki pütkül xizmetlerning ul téshi” dep tekitlishi aldinqi yillarda chet ellerge qaratqan “Shinjang mesilisi qandaqtur kishilik hoquq mesilisi, milletler mesilisi yaki diniy mesile emes, belki xitayning ichki tereqqiyat mesilisi” dégen siyasiy teshwiqati bilen pütünley perqliq bolup, roshen zitliq hasil qilghan.

Uyghur aptonom rayonluq kommunistik partiye komitétining 11-qétimliq omumiy yighinigha béghishlan'ghan bir parche obzor maqalisi 17-aprél küni “Shinjang géziti” de élan qilin'ghan bolup, bu obzorda “Milletler ittipaqliqi her millet xelqining jan tomuri we shinjangdiki pütkül xizmetlerning ul téshi” dep körsitilgen. Shundaqla, xitay hökümitining jiddiy rewishte teshwiq qiliwatqan atalmish “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi” ni omumlashturush we mustehkemlesh sho'arining, Uyghur diyarining bixeterliki we uzun muddetlik muqimliqini saqlashtiki zor siyasiy mesile ikenliki tekitlen'gen.

Halbuki, chet ellerdiki xitayning Uyghur siyasiti mutexessislirining qarishiche, xitay hökümitining bu maqalide ilgiri sürgen qarashliri ularning hazirghiche atalmish “Shinjang mesilisi xitayning ichki tereqqiyat mesilisi” dep jar sélip kéliwatqan teshwiq-terghibatlirini tamamen inkar qilishtur.

Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi hénriy shajéwiski (Henryk Szadziewski) ning bildürüshiche, xitayning gherizi “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi” éngini kücheytish arqiliq, her millet xelqining öz'ara yughurulup bir gewdige aylinishini tézlitish hésablinidu. U mundaq dédi.

“Méningche milliy mesililerni hel qilish siyasitide xitay kommunistik partiyesi uzun yillardin buyan jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngini tikleshni özining yönilish yoli qilip dawamlashturuwatidu. Ularning milletler mesilisi we milletler xizmitide milletler ittipaqliqini tekitlishi, rayondiki özidin bashqa xitay bolmighan barliq yerlik milletlerning jungxu'a millitige aylinishini tézlitishtin dérek béridu. Halbuki éniq körüshke boliduki, xitayning tüpki nishani qandaqtur yéngi jungxu'a milliti shekillendürüsh emes, belki milletler ittipaqliqi nami astida xitay bolmighan bashqa barliq milletlerning özgiche xasliq we oxshimasliqini yoqitishtur”.

Hénriy shajéwiskining qarishiche, xitayning aldinqi yillarda chet ellerge qaratqan atalmish “Shinjang mesilisi xitayning ichki tereqqiyat mesilisi” dep dawrang sélishlirigha zit bolghan halda hazir “Milletler mesilisi we milletler xizmitini shinjangdiki pütkül xizmetlerning ul téshi” dep tekitlishi tégi-tektidin qilip éytqanda, Uyghur élidiki muqimliqni saqlash üchündur. U bu heqtiki qarishini ipadilep mundaq dédi.

“Elwette, muqimliq bolsa xitay kompartiyesining Uyghur élide yürgüzüwatqan zorawanliq siyasetlirini ijra qilish üchün ustiliq bilen otturigha chiqarghan bir hiylisidur. Shunga her waqit atalmish muqimliqni rayonning tereqqiyati üchün dep qollinip kéliwatidu. Halbuki, méningche ularning muqimliqni qoghdash namidiki bir qatar siyasetliri bashqa mesililerge qarighanda rayondikilerning küchlük naraziliqini qozghidi. Chünki, bu yerde éytiliwatqan atalmish milletler ittipaqliqi hazir Uyghur rayonida yüz bériwatqan nurghun ixtilap we mesililerni keltürüp chiqirishi mumkin”.

Melum bolghinidek, xitay hökümitining milletler siyasiti we “Yéngi dewrdiki partiyening shinjangni idare qilish istratégiyesi” heqqidiki yolyoruqlirining yadrosi “Muqimliq we xitaydin perqliq bolghan Uyghurlarning milliy kimlikini yoqitish” siyasitidur. Wahalenki, ilgiriki waqitlardimu xitay döliti we xitay kompartiyesining “Shinjang mesilisini hel qilish” siyasitini “Shinjangda uzun mezgillik eminlik berpa qilishning asasi”, “Partiyening shinjangni idare qilish istratégiyesi shinjang xizmitide utuq qazinishning enggüshteri” dep teshwiq qilinip kelgenidi.

Lékin, xitay da'iriliri yéqinqi yillardin buyan hetta özining asasiy qanunida milletlerge bérilgen hoquqlargha hemde “Milliy térritoriyelik aptonomiye qanuni” diki milletlerge bérilgen hoquq wedilirige özliri xilapliq qilishqa kirishken, hetta ular ““Milliy térritoriyelik aptonomiye qanuni” ni tilghimu élip qoymaydighan bolghanidi.

Gérmaniyediki insanshunasliq penliri doktori we Uyghur medeniyet tetqiqatchisi runé siténbérg (Rune Stenberg) xitayning nöwette Uyghur élide “Milletler mesilisi we milletler xizmiti, shinjangdiki pütkül xizmetlerning ul téshi” dégendek teshwiq terghibatini bazargha sélishi mahiyette, uzun yillardin béri özining mustemlikichilik siyasitini yürgüzüwatqan rayonlardiki Uyghurlarni asas qilghan yerlik milletlerning öz'ara ittipaqlishishi we ularning küchiyishidin qattiq endishilinidighanliqining ipadisidur. U bu heqte munularni dédi.

Doktor runé siténbérg yene, xitayning nöwette Uyghur élidiki milliy mesilini hel qilish we milletler ittipaqliqini her millet xelqining jan tomuri dep jar sélishi heqqide toxtilip ötti. U mundaq dédi.

Mutexessislerning bildürüshiche, xitay hökümiti tekitlewatqan milletler ittipaqliqi we milletler xizmiti Uyghur we bashqa milletlerning öz hoquqlirini telep qilish, özlirige bérilgen aptonomiye hoquqlirini erkin yürgüzüsh telepliri we öz millitini her jehettin yuqiri derijide tereqqiy qildurush heriketlirini tosup, ularni xitay hökümitining assimilyatsiye siyasitige shertsiz boysunushni emelge ashurushni nishan qilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.