Xitayning teshwiqat qoraligha aylan'ghan Uyghurlar we chet'ellik "Muxbirlar" (2)

Muxbirimiz jewlan
2021-08-04
Share
Xitay kompartiyesining 100 yilliq qanliq tarixi toghriliq kötürülgen dunyawiy choqanlar Amérikadiki tonulghan xitay ishliri közetküchisi gordon chang ependi yighinda sözde. 2018-Yili 23-féwral.
wikimedia.org

Xelq'aradiki musteqil taratqular we ijtima'iy alaqe wasitiliri heqiqet meydanida turup, xitayning Uyghur rayonida élip bériwatqan jinayetlirini dawamliq ashkarilap, xelq'ara jem'iyetning xitay hökümitining jinayetlirige bolghan tonushi we hushyarliqini östürüwatqan, kishilik hoquq qoghdighuchilirining nepret we qarshiliqini qozghawatqan bolsimu, xitay hökümiti teripidin sétiwélin'ghan bezi chet'ellik muxbirlar, tetqiqatchilar yaki bu sepke suqunup kiriwalghan chet'ellikler xitayning teshwiqati üchün xizmet qilmaqtiken.

Xitayda turiwatqan bu chet'ellikler ichide özlirining exlaq we qimmet qarishini untup, xitaydin alidighan menpe'et we rahet-paraghetke bérilip ketken kishiler bolghinidek, xitay hökümitining teshwiqat qorali bolushni xalimighan kishilermu bar iken, bular ijtima'iy taratqularda roshen sélishturma hasil qilghan.

Dunya Uyghur qurultiyi london ishxanisining mudiri rehime mehmut xanim chet'ellik muxbirlarning xitaygha ishlishi heqqide mundaq dédi: "Gherb elliride muxbirlargha rastchil bolush, biterep bolush dégendek exlaq ölchimi qoyulidu, shunga ularning inawiti yuqiri. Emma hemme muxbirlarning bundaq bolup kétishi natayin. Xitay ene shundaqlardin paydilinidu. Emma néme bolushidin qet'iynezer, xitay terepte turidighanlar yenila xitayning teshwiqatigha ishinidu".

Siyasiy közetchi ilshat hesen ependi xitay kompartiyesining chet'ellik muxbirlardin paydilinish tarixining uzun ikenlikini bildürdi. Uning éytishiche, xitay kommunistliri yen'endiki waqtidimu amérika hökümitini aldash üchün amérikaliq muxbirlardin paydilan'ghaniken.

Uyghurlargha yürgüzüp kéliwatqan irqiy qirghinchiliqi tüpeylidin xelq'arada tenqidke uchrap yétim qéliwatqan we xelq'ara sodisi cheklimige uchrawatqan xitay hökümiti, buning sewebini chet'el taratquliridin körüp, uninggha qarshi teshwiqat hujumini kücheytken. En'gliye BBC tori yéqinda élan qilghan bir maqalide bildürülüshiche, xitay yershari téléwiziye tori (CGTN) nöwette dunya boyiche 700 din köp "Alahide muxbir" ni ishlitiwatqan bolup, ularning yutub qanili we blog échip téximu köp abont toplishi üchün, mukapatliq musabiqiler uyushturghan. Xitay yer shari téléwiziye tori buning üchün "Torda dang chiqirish" bölümi tesis qilghan bolup, bu bölümdiki xizmet guruppisi chet ellikler bilen alaqilishish, ularning widiyolirini ishlitish yaki ular bilen birliship widiyo ishlesh xizmitini qilidiken. Yéqinda bu téléwiziye toridiki bir qisim bölümler "Junggogha wekillik qilalaydighan chet'elliklerni shinjanggha ewetish" yolyoruqini tapshuruwalghan.

Xitay ishliri tetqiqatchisi gordon chang ependi xitay yershari téléwiziye qanilining chet'elliklerni ishlitishtiki hiylisi heqqide toxtilip: "Eger hakimiyitingiz yalghanchi bolsa, birdinbir amal chet'elliklerni tépip ularni sözlitish. Chet'ellik muxbirlar buning üchün eng yaxshi wasitidur. Ular xitaygha kirmekchi bolsa, beziliri özini muxbir dewélip éghzigha kelgenni sözlep, heqiqetni burmilimaqchi bolidu. Xitay kommunistlirining ularning zuwanidin paydilinishtin bashqa charisi yoq" dédi.

Maqalide körsitilishiche, xitay hökümitini aqlap, Uyghur rayonini maxtap widiyo ishlewatqan chet'ellikler Uyghur rayonining her qandaq yérige barsa cheklimige uchrimaydiken, belki ulargha xitay yer shari téléwiziye torining süretke élish xadimliri hemrah bolidiken. Emma BBC we bashqa musteqil taratqularning muxbirliri ziyaretke bérip qalsa, qatmu qat tosalghu we cheklimige uchraydiken, tehdit sélinidiken, hetta qoghlinidiken. Xitay yer shari téléwiziye torining yardimi bilen ishlen'gen widiyolar yutubqa qoyulidiken. Dunyada eng köp körülidighan yutub qanili xitayda cheklinidighan qanal bolsimu, xitay hökümiti özi üchün sözleydighan chet elliklerge bu yolni échip bergen bolup, bu widiyolar qanche köp körülse, ularning xitaydin alidighan mukapatimu shunche köp bolidiken. Xitaydiki "Besh mochenlikler" dep atilidighan ghayet zor qoshunning ezaliri ularning widiyosigha qayta-qayta kirip inkas yazidiken we bu xildiki widiyolarning ulinishini qaldurup qoyidiken. Bu qoshunning "Tam atlap" (xitayning tor cheklimisidin halqip) inkas yézishi kishining gumanini qozghaydiken.

Xitay gerche xelq'ara jem'iyetning bu xil köz boyamchiliqi we yalghanchiliqini bilsimu, saxta teshwiqatini dawamlashturushta qet'iy ching turidiken. Gordon chang ependi buning sewebi heqqide toxtilip mundaq dédi: "Xitay kompartiyesi shuninggha ishiniduki, bir yalghanni ming qétim dewerse uni rast dep ishinidighanlar chiqidu. Yalghanni tekrarlawerse qarimaqqa u rasttek bilinidu. Xitayning her türlük yalghanchiliqni sinaq qilishtin bashqa amali yoq. Xitay kompartiyesi yene bu yalghanchiliqqa ishen'güchilerni özige sadiq kishiler dep qaraydu".

Maqalide éytilishiche, xitayning Uyghurlargha yürgüzüp kéliwatqan qebih siyasiti we bashqa mesililerdiki xataliqi xelq'arada küchlük tenqidige uchrawatqanliqi üchün, xitayning hökümet taratquliri bilen chet'ellik blogér we yutubchilar öz'ara hemkarlashqan. Xuddi rusiyening RT téléwiziyesige oxshash, xitay yershari téléwiziye torimu chet'elliklerni ékran'gha chiqirip, hökümet teshwiqati élip barghan.

Ilshat hesen ependi xitay teshwiqatlirigha ishinishni xalaydighan insanlarning xéli köp ikenlikini, xitayning bu meydanni közlep teshwiqat élip baridighanliqini bildürüp mundaq dédi: "Xelq'arada xitayni yaxshi chüshenmeydighan, belki uni maxtaydighan döletler we shexsler yenila köp, xitayda menpe'eti bolghan karxanichilar xitayning teshwiqatigha ishinishni xalaydu we buni kötürüp chiqip öz tijaritini dawamlashturushqa bahane izdeydu. Xitayning teshwiqati del shundaqlargha qaritilghan".

U yene xitaydek küchi bar, puli bar bir döletning teshwiqatlirigha taqabil turush üchün démokratiye, erkinlik we heqiqetni yaqlaydighan gherb taratquliridin ünümlük paydilinish kéreklikini otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet