Анализчилар: қәшқәр ахбарат елан қилиш йиғини хитайниң алдамчилиқ маһийитини ашкарилиди

• Мухбиримиз меһрибан
  2021-08-04

Хитай даирилири ахбарат елан қилиш йиғинлири вә һәр хил тәшвиқат хәвәрлири арқилиқ өзлириң уйғурларға қаратқан сияситини ақлап кәлмәктә.

Хитай таратқулиридин хәвәрлиридин мәлум болушичә, 2-авғуст күни қәшқәрдә әнә шу хил ақлашни муддиа қилған ахбарат елан қилиш йиғини өткүзүлгән.

Тәңритағ торида 3-авғуст елан қилинған мәхсус хәвәрдин мәлум болушичә, ахбарат елан қилиш йиғинда қәшқәрдики һөкүмәт хадимлиридин, қәшқәр вилайитиниң валиси әнвәр турсун, қәшқәр адәм байлиқи иҗтимаий параванлиқ идарисиниң башлиқи әсәт ибраһим, қәшқәр мәдәнийәт радийо-телевизийә, саяһәт идарисиниң башлиқи абдуҗаппар миҗит қатарлиқ үч нәпәр һөкүмәт әмәлдари қәшқәрниң йеқинқи 10 нәччә йилдин буянқи тәрәққияти һәққидә мухбирларға хитайчә баянат бәргән.

Улар сөзидә аввал америка башчилиқидики ғәрб демократик дөләтлирини әйибләп, “уйғурларниң ирқий қирғинчилиқ вә мәдәнийәт қирғинчилиқиға учраватқанлиқи” ни инкар қилған. Андин компартийә һөкүмитиниң мәбләғ селиши билән қәдимий шәһәр қәшқәрдә шәһәр қурулуши елип берилип, шәһәр қияпитидә йеңи өзгиришләр болғанлиқини, миллий алаһидики сақлап қелинған қәшқәр шәһириниң пүткүл хитайдики муһим саяһәт шәһиригә айланғанлиқини билдүргән. Улар йәнә бу тәрәқиятта қәшқәр хәлқиниң түрлүк иш пурсәтлиригә еришип, турмуши капаләткә игә болғанлиқини, уйғурларниң миллий мәдәнийити вә диний етиқади толуқ капаләткә игә қилинғанлиқини тәкитлигән.

Тәңритағ ториниң хәвиридә йәнә, йиғинда қәшқәр һейтгаһ мәсчитиниң имами мәмәт җүмә, йәкән миша йезисидики деһқан турғун әһмәт, қәшқәр конашәһәр уруқчилиқ мәйданидики намәтҗан қасим, чең йоңли, қәшқәр кона шәһәрдики меһманхана хоҗайини алийә аблимит, ташқорған таҗик аптоном наһийәсидики саяһәт йетәкчиси зулпийә әкрәм, қәшқәр шентоң тез йолланмиси понкити башлиқи әзиз мәмәт имин қатарлиқ аталмиш 7 нәпәр гуваһчиниң сөзлириму нәқил елинған.

Бу аталмиш гуваһчилар сөзидә, хитай компартийәсиниң рәһбәрликидә, қәшқәрдики һәр милләт хәлқиниң иттипақлишип, өз-ара меһри-муһәббәт вә мәнпәәт йәткүзүп, баяшат бәхтлик яшаватқанлиқини вә компартийәгә болған чәксиз миннәтдарлиқини билдүргән.

Хәвәргә йәнә қәшқәр һейтгаһ җамисиниң имами мәмәт җүмә, қәшқәр кона шәһәрдики меһманхана хоҗайини алийә аблимит, қатарлиқ бирқанчә нәпәр аталмиш гуваһчилар зиярәт қилинип, мәхсус ишләнгән син филимлириму кириштүрүлгән.

Қәшқәр һейтгаһ җамисиниң илгирики хитай компартийәсигә садақәтмән, әмма уйғурлар тәрипидин “мунапиқ” дәп атилип, өлтүрүлгән сабиқ имами җүмә таһирниң оғли мәмәт җүмә син филимида, дадисиға охшашла хитай һөкүмити вә компартийәгә болған болған садақитини ипадилигән.

Мәмәт җүмә сөзидә хитай компартийәсиниң рәһбәрликидә уйғурларниң диний етиқадиниң толуқ капаләткә игә қилинғанлиқини тәкитлигән. У йәнә һейтгаһ җамисиниң заманиви әслиһәләр билән безәлгәнликини, уйғурларниң диний етиқадта әркин, бәхтлик хатирҗәм яшаватқанлиқини тәкитлигән.

Қәшқәр кона шәһәрдики меһманхана хоҗайини алийә аблимит зиярәт қилинип ишләнгән син филимида болса, алийә аблимит қәшқәр кочилирини айлинип, қәшқәрниң тәрәққиятини вә мәдәнийитини тонуштурған.

У сөзидә бу йилларда қәшқәрниң үзлүксиз тәрәққий қилип, мәшһур саяһәт шәһиригә айланғанлиқини, өзигә хас миллий хаслиққа игә қәшқәр кочилирида, саяһәтчиләрниң көплүкидин, бу йәрдики хәлқниң саяһәтчилик кириминиң һәссиләп ешиватқанлиқини махташ ичидә баян қилған.

Ундақта хитай даирилири тәйярлап чиқилған бу гуваһчилар һәқиқий реаллиқни сөзлигәнму? улар немишқа милйондин артуқ лагерларға соланған бигунаһ уйғурларни тилға алмайду? америкадики уйғур паалийәтчилиридин дуня уйғур қурултийиниң хитай ишлири мудири илшат һәсәнниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң бу хил ахбарат елан қилиш йиғинлирини ечиштики мәқсити, хәлқарада җиддий диққәт нуқтиси болуватқан “уйғурларниң ирқий қирғинчилиқ вә мәдәнийәт қирғинчилиқиға учраватқанлиқи” һәққидики әйибләшләргә қарита инкар қилиш вә өзини ақлаш икән.

Илшат һәсән әпәнди хитай һөкүмитиниң йеқинқи бир икки йил ичидә, пүтүнләй ялғанчилиқ билән толған бу хил ахбарат елан қилиш йиғинлирини 50 қетимдин артуқ ачқанлиқини билдүрди.

Униң билдүрүшичә, һәтта хитай өзи елан қилған аталмиш аптономийә қанунидики уйғур тил-йезиқиниң хитай тил-йезиқи билән баравәр ишлитилиш дегән әң әқәллий қанунғиму әмәл қилмиған болуп, бу йиғинда һәтта пүтүн вивиска, киши исимлири бәлгиси қатарлиқлардиму уйғур тили ишлитилмигән. Гуваһлиқ бәргән қәшқәр шәһиридики һөкүмәт әмәлдарлири вә аталмиш гуваһчиларниң хитай тилидики баянатлириниң өзила, хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқи вә мәдәнийәт қирғинчилиқини дуняға техиму ашкарилайдиған пакитлар икән.

Чәтәлләрдики уйғур вәзийәт анализчилиридин, хитай һөкүмитиниң уйғур сиясити һәққидики анализ вә тәтқиқатлирини хәлқара таратқуларда оттуриға қоюп келиватқан голландийәдики асийә уйғур ханимму зияритимизни қобул қилди.

Униң тәкитлишичә, хитай һөкүмитиниң, бу қетимқи ахбарат елан қилиш йиғинини қәшқәрдә өткүзүшигә, қәшқәрниң хитай һөкүмити 2010-йили ачқан шинҗаң хизмәт йиғинида уйғур аптоном районидики қорғас вә қәшқәрдин ибарәт икки алаһидә тәрәққият райониниң бири қилип бәлгиләнгәндин кейин, қәшқәрдә елип барған, мәҗбурий заманиви хитай шәһиригә айландуруш сияситини пәрдазлап көрситиш еһтияҗи сәвәб болған.

Асийә ханимниң билдүрүшичә, 2010-йилдин кейин қәшқәр шәһириниң миллий бинакарлиқ мәдәнийәт алаһидиликлири еғир вәйранчилиққа учриған. Қәшқәр шәһәр қияпити хитай шәһәрлиридин пәрқсиз һалға кәлтүрүлгән. Болупму қәшқәрдики уйғурлар диний етиқад, тил-мәдәнийәт җәһәттә әң қаттиқ бастурулушқа учриған. Лагерға қамалған уйғурлар вәзийити хәлқарада әйибләш нишани болуватқан, уйғурларға қаритилған ирқий қирғинчилиқни тохтитиш җиддий тәләпкә айланған хәлқара вәзийәттә, хитай һөкүмитиниң бу ахбарат елан қилиш йиғинини қәшқәрдә ечиши, униң уйғурларға йүргүзүватқан мәдәнийәт қирғинчилиқи вә миллий қирғинчилиқини инкар қилип, өзиниң уйғур сияситини дуняға пәрдазлап көрситиш еһтияҗини қандурушниму мәқсәт қилған икән.

Илшат һәсәнниң тәкитлишичә, хитай һөкүмити қәшқәрдә ачқан бу ахбарат елан қилиш йиғинида, қәшқәрниң тәрәқиятқа еришип, қәшқәрдики уйғурларниң бәхт ичидә яшаватқанлиқини көрситишкә тиришқан. Әмма көп әсирлик мәдәнийәт тарихиға игә қәшқәр шәһириниң хитайлаштурулған қияпити, тутқун қилинған диний өлималар, лагерларға түркүмләп қамалған уйғурлар, ана тилини сөзләштин мәһрум қилинип, етиқади чәкләнгән, юртлиридин мәҗбурий айрилип хитай шәһәрлиридә қул әмгәкчиләргә айландурулған уйғурлар вәзийити хитайниң ялғанчилиқ тәшвиқатиниң әсли маһийитини ашкаримақтикән.

Юқириқи аваз улинишидин бу хәвәр анализиниң тәпсилатини аңлайсиләр.