Парижда оттуриға чиққан “шинҗаңлиқ” ларниң кимлики ашкариланди

Вашингтондин мухбиримиз гүлчеһрә тәйярлиди
2023.12.05
dilraba-parizh-xitay-teshwiqati.jpg Фирансийәдә яшайдиған уйғур әр-аял мурат билән дилрәба йүсүп, 2023-йили декабир, париж
Social Media

Йеқинда бир җүп әр-аялниң әнәниви уйғур пасонида ясинип париж кочилирида айланғанлиқи, әмма уларниң һәвәс қилип соал сориғанларға өзлирини “шинҗаңлиқ”, үстидики типик уйғур кийим-кечәкләрни болса “җуңго-шинҗаң кийим мәдәнийити” дәп тонуштурғанлиқиға даир видийолар тарқалғаниди.

Бу бир җүп әр-аялниң видийолирини хитай ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси ваң венбинниң иҗтимаий таратқу супилирида һәмбәһирлиши билән, париждики бу көрүнүшләрниң астиға хитай һөкүмитиниң сиясий тәшвиқат мәқсәтлири йошурунғанлиқи оттуриға чиқмақта.

2-Декабир күни, хитай ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси ваң венбин бу бир җүп әр-аялниң париждики видийолирини Facebook қатарлиқ иҗтимаий таратқу супилирида һәмбәһирлиди. Һәмдә униңға “шинҗаңниң әнәниви кийим-кечәклири парижда кишиләрниң диққитини тартти” дәп инкас язди.

Видийодики әр-аялниң өзлирини мән “шинҗаңлиқ, бу шинҗаңниң кийими” дәп тонуштуруватқанлиқи, болупму бу видийолардики аялниң әтрапидики хитай саяһәтчиләргә алаһидә йеқинлиқини ипадиләшлири муһаҗирәттики уйғурлар арисида зор ғулғула пәйда қилди. Бәзи инкасларда бу видийола әмәс һәтта бу бир җүп әр-аял тәнқидлинипла қалмай һәмдә уларниң “гуманлиқ арқа көрүнүши” кә соаллар қоюлди.

Ваң винбин әтисила йәнә, хитайда “дәриҗидин ташқири чолпан” ға айландурулған дилрәбаниң бир мәдәнийәт алмаштуруш байримида әтләс көңләк кийип, уйғурчә усул ойнаватқан видийолириниму охшаш һәмбәһирләп, “дилрәба җуңго шинҗаңниң кийимини кийип, шинҗаңчә усул ойнап, парлимақта” дегән инкасини қошуп тарқатти.

Әнәниви уйғур пасонида ясинип париж кочилирида айланған җүп әр-аял. 2023-Йили декабир.
Әнәниви уйғур пасонида ясинип париж кочилирида айланған җүп әр-аял. 2023-Йили декабир.
Social Media

Ваң венбин әзәлдин америка һөкүмити вә 10 ға йеқин явропа әллири парламентлири етирап қилған “уйғур ирқий қирғинчилиқи” ни инкар қилишта, җүмлидин лагер шаһитлирини қарилап уларниң гуваһлиқлирини ялғанға чиқиришта кәскин баянат берип кәлгән. Һалбуки, униң бу нөвәт туюқсизла арқиму-арқидин, уйғурларниң бу видийолирини тарқитиши вә “шинҗаң” сөзини қәстән күчәйтип ишлитип, “‍уйғур” сөзини ‍илитиштин өзини қачурғанлиқи хитай һөкүмити билән бу видиойдики уйғурларниң алаһидә бағлиниши барлиқи тоғрулуқ гуманларни уттурға чиқарди.

Иҗтимаий таратқулардики нуқтилиқ муназирә қилиниватқан темиларда уйғур әнәниви кийимлирини кийип париж кочилирини тәшвиқат сәһнисигә айландуруватқанларниң болса, хитайниң уйғур қирғинчилиқини инкар қилиш оюнида рол еливатқан “артислар” икәнлики илгири сүрүлди.

Фейсбук бетидә мәзкур әр-аялға қарита инкас язған явропа уйғур институтидин дилнур рәйһан ханим, “хитай һөкүмитиниң уйғур дияспорасида мәлум сандики уйғурларни ишқа селип, өзиниң ирқи қирғинчилиқ җинайитини инкар қилиш истратегийәсини хели бурунла башлиғанлиқи” ни уттурға қойди. У инкасида, гәрчә хитайниң тәшвиқат қорали болуп бериватқан бундақ уйғурлар аз санда болсиму, муһаҗирәттики уйғурларниң буниң ақивәтлириниң алдини елишниң җиддийликни тонуп йетиши керәкликини әскәртти.

(Солдики сүрәт) әнәниви уйғур пасонида ясинип париж кочилирида айланған җүп әр-аял. (Оңдики сүрәт) хитай ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси ваң венбинниң иҗтимаий таратқу супилирида һәмбәһирлиши. 2023-Йили декабир
(Солдики сүрәт) әнәниви уйғур пасонида ясинип париж кочилирида айланған җүп әр-аял. (Оңдики сүрәт) хитай ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси ваң венбинниң иҗтимаий таратқу супилирида һәмбәһирлиши. 2023-Йили декабир
Social Media

Парижда уйғурлар арқилиқ мәйданға кәлтүрүлүватқан хитайниң бу тәшвиқатиға қарши, 4-декабир күни фирансийә уйғур бирлики тәшкилати мәхсус баянат елан қилип, бу уйғурларниң қилмишини әйлиди.

Улар баянатида, уйғур паалийәтчиләрниң тохтимай көрсәткән пидакарлиқи, парижда туруватқан гүлбаһар һативаҗи вә гүлбаһар җелилива қатарлиқ лагер шаһитлириниң хитайниң җинайәтлирини паш қилиш тиришчанлиқлири нәтиҗисидә, уйғур ирқий қирғинчилиқи фирансийә парламентида етирап қилинған вә уйғур мәсилиси барғанчә тонулуватқан бир вақитта, хитайниң тәтүр тәшвиқатни қилиш үчүн, парижда уттурға чиққан бу уйғурларниң фирансийәдә яшаватқан уйғурлар үчүнла әмәс бәлки, барлиқ уйғурлар үчүн “тәһдит” дәп җакарлиди.

Фирансийә уйғур бирлики һәйити радийомизға йоллиған авазлиқ инкасида, өзлириниң фирансийәдики бир уйғур тәшкилати болуш сүпити билән бу кишиләр үстидин материял топлаватқанлиқи һәмдә ахирида буни фирансийәдики мунасивәтлик тармақларниң тәкшүрүшигә сунидиғанлиқини билдүрди.

Радийомизму париж кочилирида өзлирини “шинҗаңлиқ” дәп тәшвиқ қиливатқан бу әр-аялниң кимлики һәққидә паш қилиш инкаслири, син вә сүрәтлик учурларни тапшуруп алмақтимиз.

Биз игә болған мәлуматларға асасланғанда, улар қанунлуқ әр-аял болуп. Әрниң исми мурат, үрүмчилик уйғур, фирансийәдә яшайду әмма немә иш қилидиғини намәлум.

Аял исми болса-дилрәба йүсүп. 1992 Йили қаримайда туғулуп чоң болған. Шинҗаң университетида оқуған. Оқуғучи вақтида моделлиқ биләнму шуғулланған. Мурат билән қаримайда 2017-йили-1 айда той қилған, у шу йили-4 айда оқуш визиси билән Duiburg-Essen университетиға оқушқа кәлгән икән.

Бизниң дилрәба йүсүпниң өзи билән көрүшүш үчүн көп қетим қилған телефонимиз җавабсиз қалди. Әмма германийәдә дилрәбани яхши билидиған бир уйғур, исмини ашкарилимаслиқ шәрти билән у тоғрулуқ мәлумат бәрди.

Дилрәбаниң довйин һесабатиниң екран кәсмиси
Дилрәбаниң довйин һесабатиниң екран кәсмиси
Social Media

Униң дейишичә, дилрәба йүсүп 2019-йилидин башлапла “германийә мәһсулатлири” ни вәтәндики уйғурларға сетишқа башлиған. Униң тиктокта 500 миңдин артуқ әгәшкүчиси баркән. Бу әгәшкүчиләрниң мутләқ көп қисми уйғурлар икән.

Амма радийомиз юқиридики инкас қилғучиниң учурлирини өз алдимизға дәлиллийәлмидуқ.

Хитай уйғурларға җаза лагерлири сияситини йүргүзүватқан, уйғурларниң чәтәлләргә чиқиши бирдәк чәклинипла қалмай һәтта чәтәлгә берип кәлгәнләр тутқун қилиниватқан бир мәзгилдә, дилрәбаниң фирансийәдики мурат билән той қилиши вә арқидинла бималал германийәгә келәлиши, әмдиликтә туюқсиз уйғур миллий кийимлирини кийгән қияпәттә, “шинҗаң” лиқ болуп мәйданға чиқиши дилрәбаниң һәқиқий кимлики вә хитай һөкүмити билән болған мунасивити һәққидә түрлүк гуманларни пәйда қилмақта.

Хитай һөкүмити 2016-йилидин башлап, уйғур вә башқа түркий милләтләргә қарита ирқий қирғинчилиқ сиясити йолға қойғандин буян, уйғурларниң мәдәнийитиниңму йоқитишқа учраватқанлиқи, хәлқарада болупму америка, явропадики әллиридә һөкүмәт вә парламентлар етирап қилинған мәсилидур. Хәлқараниң бесимиға қарши хитай һөкүмити өзиниң уйғур ирқий қирғинчилиқ җинайитини йошуруш үчүн “шинҗаңниң һекайисини яхши сөзләш”, “җуңго һекайисини яхши сөзләш” тәшвиқатини чәтәлләрдә қанат яйдуруватқанлиқи ашкарилинип кәлмәктә.

Бу йил сентәбирдә, хитай говуйүән ахбарат ишханиси билән уйғур аптоном районлуқ ахбарат ишханиси бирликтә “йипәк йоли иқтисад бәлбеғи дөләтлири таратқулирини ортақ бәрпа қилиш мәсуллири муһакимә синипи” ни тәшкилләп, белгийә, канада, германийә, иран, қазақистан қатарлиқ 17 дөләттин кәлгән 22 таратқу мәсуллирини уйғур диярида зиярәт қилдурғаниди. Һәмдә уларға уйғур районида “һәр милләтниң тинч, бәхтлик” яшаватқанлиқини көрситиш тәшвиқатлирини оттуриға чиқарғаниди.

Уйғурлар вәзийити вә мәдәнийити һәққидә тәтқиқатлар елип бериватқан, америкидики нопузлуқ тәтқиқатчилардин доктор, һенрий шаҗайивиски Dr. Henryk Szadziewski Бу һәқтә анализини уттурға қоюп мундақ деди: “йеқиндин буян хитай һөкүмити уйғурларға қаратқан инсанийәткә қарши җинайәтлирини йошуруш үчүн бир қисим уйғурлар арқилиқ уйғур елини зиярәт қилишқа болидиған тинч җай, дәп көрситиш тәшвиқатини күчәйтти. Хитай һөкүмити пәқәт өз таратқулиридила тәшвиқат қилиштин һалқип, нөвәттә бу хилдики тәшвиқатларни чәтәлләргә експорт қиливатқанлиқини көрүватимиз. Парижда мәйданға кәлгән бу тәшвиқатму шуниң бир парчиси.”

Парижда уйғур әнәниви кийимлири билән алқишланған уйғур әр-аялниң хитай билән болған мунасивити диққәт қозғаватқан бир вақитта, буниңға қарита дуня уйғур қурултийиму җиддий инкас қайтурди.

Д у қ берлин ишханисиниң директори ғәюр қурбан дуня уйғур қурултийиға вакалитән радийомизға инкас қайтуруп: “буларниң хитай һөкүмитигә маслишип, уйғур қирғинчилиқини пәрдазлап күритиш хунүкләштүрүш қилмишини хәлқимиз һәргиз кәчүрмәйду” деди.

Илгири, америка, австралийә қатарлиқ җайларда өткүзүлгән бәзи аммиви байрамлардики паалийәтләрдә, хитай консулханилириниң бир қисим хитайларни уйғурларчә кийиндүрүп сахта уйғур қилип ясап, уйғурларни дорап уссул ойнатқузуп, параттин өткүзгәнликидәк көз боямчилиқи паш болуп қалған иди.

Әмдиликтә хитайниң уйғур қирғинчилиқини инкар қилиш тәшвиқат истратегийәсидә, чәтәлләрдики қисмән уйғурлардин пайдилиниватқанлиқи охшимиған әлләрдә паш болмақта.

Париждики дилрәба вә униң ериниң қилмишлири паш болуштин илгири, пакистанда раһәт абдулла исимлик бир пәрдичи уйғур аялниңму, йеқинда туюқсиз хитайлиқ чолпанға айлинип, худди дилрәбаға охшаш әтләс көңләк, уйғур доппилирини кийгән һаләттә, хитайниң “шинҗаң һекайисини яхши сөзләш” тәшвиқати үчүн актип хизмәт қиливатқанлиқини ашкарилиған идуқ.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.