Хупиң: “хитай уйғур қирғинчилиқини инкар қилиш үчүн, қаймуқтуруш тактикисини қолланмақта”

Вашингтондин мухбиримиз шадийә тәйярлиди
2024.04.10
Уйғур аяллири хитайниң уйғурларға қарши елип барған ирқий қирғинчилиқни ашкарилашта һалқилиқ рол ойниди
Yettesu

Хитай һөкүмити уйғур елидә йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқ җинайәтлирини пәрдазлап көрситиштә, “шинҗаң һекайисини яхши сөзләш” долқуни қозғап, бир қисим чәт әл таратқулирини өз тәшвиқатиниң “авази” болуш үчүн ишқа селишни башлиғанлиқи мәлум. Дәрвәқә, бир қисим дөләтләрниң ақиллар амбири тәтқиқатчилири вә таратқу хадимлири вәкилләр өмикиниң йеқинда үрүмчидики йиғилиши хитайниң өз образи вә тәсирини яхшилашқа урунушиниң техиму юқири пәллигә чиқиватқанлиқини ашкарилимақта.

 “тәңритағ” ториниң хәвәр қилишичә, 8-апрел күни уйғур аптоном районлуқ партком секретари ма шиңрүй, уйғур аптоном райониниң рәиси әркин туняз бир қисим мусулман дөләтләрдин кәлгән ақиллар амбири тәтқиқатчилири вә таратқу хадимлиридин тәшкилләнгән вәкилләр өмикини үрүмчидә күтүвалған һәмдә улар билән сөһбәт өткүзгән.

Ма шиңрүй сөһбәттә мундақ дегән: “шинҗаң районидики вәзийәт инақ вә муқим болуп, һәр қайси милләтләрниң кишилик һоқуқи толуқ капаләткә игә қилинди. Шинҗаң мәдәнийәт билән бейитилип, мисли көрүлмигән тәрәққиятқа еришти. Әмма америка вә ғәрбтики бир қисим күчләр шинҗаң һәққидә ялған учур тарқитиватиду. Шундақла иккиләнмәй “мәҗбурий әмгәк” , “ирқий қирғинчилиқ” қатарлиқ ялғанчилиқларни ойдуруп төһмәт қиливатиду. Чүнки, уларниң мәқсити шинҗаңда қалаймиқанчилиқ туғдуруп, хитайниң тәрәққиятини чәкләш вә контрол қилиштур. ”

Ваһаләнки, хитайниң бу хил тәшвиқат һәрикәтлири чәт әлләрдики көзәткүчиләрниң диққитини қозғиди. Америкадики хитай анализчиси, “бейҗиң баһари” журнилиниң сабиқ баш муһәррири ху пең әпәнди хитайниң күнсайин күчийиватқан мәзкур ички-ташқи тәшвиқат тактикисини униң “уйғурларға елип барған ирқий қирғинчилиқини ақлаш һәрикити” дәп көрситип, қаришини мундақ шәрһлиди:

 “мениңчә бу, хитай компартийәсиниң йеқинқи йиллардики ташқи тәшвиқатини күчәйтишкә урунушиниң бир қисми. Бу, хитайниң нөвәттики ташқи тәшвиқатқа қарита интайин әтраплиқ вә системилиқ пилан елип бериватқанлиқини көрситип бериду. Шуңа, у һазир хәлқараға бу хил тәшвиқатни күчәйтишкә интайин әһмийәт берип, аталмиш шинҗаң һекайисини яхши сөзләш арқилиқ уйғур елидики мәдәнийәт қирғинчилиқи вә ирқий қирғинчилиқни инкар қиливатиду. Һалбуки, хитай наһайити устилиқ билән ялғанчилиқ қиливатиду. У бәзи пакитларни оттуриға қойсиму, әмма нурғун пакитларни йошуриду. Шуңа бу уйғур вәзийитини чүшәнмәйдиғанларда зор қаймуқуш тәсири пәйда қилиду. Ениқ ейтишқа болидуки, бу униң бир тактикисидур. ”

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәлниң қаришичә, хитайниң бу түрдики зиярәт өмәклирини вә саяһәт тәшвиқатлирини күчәйтиши, уларниң нөвәттә қоллиниватқан тәшвиқат тактикисидин ибарәттур. У бу һәқтики қаршини оттуриға қойди.

Бу қетимлиқ ақиллар амбири тәтқиқатчилири вә таратқу хадимлириниң вәкилләр өмики қатар, малайсия, иран, һиндонезийә, түркийә, мисир, әрәб бирләшмә хәлипилики вә башқа дөләтләрдин кәлгән кишиләрдин тәшкил тапқан болуп, уларни уйғур елигә зиярәткә тәклип қилишниң мәқсити “тәңритағ” ториниң хәвиридә наһайити рошән гәвдиләнгән. Ма шиңрүй бу һәқтики сөзидә өзлириниң йеңи дәврдә хитай компартийәсиниң шинҗаңни башқуруш истратегийәсини пүтүнләй, тоғра вә әтраплиқ йолға қойғанлиқини тәкитләп, йәнә мундақ дегән: “биз көпчиликниң зиярәт қилишиға әң қулайлиқ шараит яритип беришни халаймиз. Шундақла саяһитиңлар арқилиқ техиму көп кишиләрниң шинҗаңға болған қариши вә тонушини ашуруп, шинҗаң билән болған һәмкарлиқ мунасивәтни илгири сүрүшини үмид қилимиз. ”

 японийәдики шизиока университети (Shizuoka University) инсаншунаслиқ вә иҗтимаий пәнләр факултетиниң пирофессори, моңғул тәтқиқатчи, моңғул тарихи бойичә мутәхәссис охнос чогту (яң хәййиң) әпәнди радийомиз зияритини қобул қилип пикир баян қилди. У әйни чағда хитай һөкүмитиниң моңғулларни ассимилятсийә қилиштиму нөвәттә уларниң уйғурларға елип бериватқан өз җинайәтлирини инкар қилиштәк тәшвиқат һийлисини қолланғанлиқини әскәртип өтти. У мундақ деди:

 “һазир уйғур ирқий қирғинчилиқини йошуруш хитай үчүн муһим мәсилидур. Шуңа у өзиниң дөләт ичи вә хәлқарадики тәшвиқатини бар күчи билән кеңәйтиватиду. У илғар вә йеңи техникилардин пайдилинип, чәтәлләрдики иҗтимаий таратқуларда аталмиш гүзәл шинҗаң һекайилирини тәшвиқ қиливатиду. Америка, германийә японийә қатарлиқ дөләтләрдики бир қисим ахбарат таратқу органлиридин пайдилиниватиду. Һәтта чәтәл кочилирида хитайларни уйғурчә кийиндүрүп, бу сахта уйғурлар арқилиқ чәт әлләрдики кишиләргә уйғурларниң бәхтияр, әркин яшаватқанлиқини устилиқ билән пәрдазлап көрситиватиду. Һалбуки, бу хилдики пакитни йошуруш вә һәқиқәтни бурмилап көрситидиған хитай тәшвиқатлириниң кишиләрниң чүшәнчисигә болған тәсири хели чоң болиду дәп ойлаймән. ”

Америкада яшаватқан туңган анализчи ма җү зияритимизни қобул қилип бу һәқтики қаришини ипадилиди. У сөзидә, хитай компартийәсиниң нөвәттә уйғур елидә йүргүзүватқан зораванлиқ сиясәтлирини йошурушқа вә бу һәқтики барлиқ пакитларни йепишқа вә уни бурмилашқа урунуватқанлиқини тәкитләп, мундақ деди:

 “әмәлийәттә йәнә бир нуқтидин елип ейтсақ, адәттә һечким өзиниң һекайисини башқиларниң сөзлишигә йол қоймайду. Шуңа әгәр уйғур елидә ирқий қирғинчилиқ болмиса, уни испатлашниң усули наһайити аддий. У болсиму, хитай һазир дунядики барлиқ таратқуларниң уйғур елидә әркин зиярәт қилишиға йол қояламду? уйғурларға өз һекайилирини сөзлишигә йол қояламду? һечқандақ ахбарат әркинлики вә сөз әркинлики болмиған дөләттә аталмиш таратқу муһакимә йиғинидин сөз ечиш әсла мумкин әмәс. Шүбһисизки, бу пәқәт хитайниң нөвәттә аталмиш тәтқиқатчилар вә таратқулардин тәшкилләнгән зиярәт өмәклирини янтайиқиға айландуруп, өзиниң мустәбит һөкүмранлиқини вә рәзилликлирини бурмилап көрситиштин башқа нәрсә әмәс.”

“хитай хәвәрлири тори” ниң 9-апрелдики хәвиригә қариғанда, хитай һөкүмити 21 дөләттин кәлгән 26 таратқуниң мәсуллири билән “йипәк йоли иқтисад бәлбеғини қурғучи дөләтләр таратқу мәсуллири муһакимә йиғини” ачқан. Мәзкур хәвәрдә ейтилишичә, 8-апрел күни уйғур аптонум районлуқ парткомниң рәһбәрлиридин ма шиңрүй вә әркин тунияз үрүмчидә күтүвалған бу 26 таратқуниң мәсуллири үрүмчи, корла, қәшқәр қатарлиқ җайларда зиярәттә болидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.