Isra'iliyediki xitay yazghuchining qelimide tutqundiki Uyghur sha'iri, doktor ablet abduréshit berqi we Uyghur weziyiti

Muxbirimiz méhriban
2020-09-03
Share
Ablet-Abdurishit-Berqi.jpg Tutqundiki sha'ir shinjang ma'arip institutining dotsénti ablet abduréshit berqi ependi.
Tang danhong teminligen

Isra'iliyediki xitay yazghuchi tang denxong xanim tibetler heqqidiki yazmiliri bilen tonulghan xitay yazghuchilirining biri. 28-Awghust küni uning tutqundiki Uyghur sha'iri, shinjang ma'arip institutining dotsénti doktor ablet abduréshit berqi heqqide xitay tilida yézilghan "Tarim, bir Uyghurning hékayisi" namliq maqalisi in'gliz tiligha terjime qilinip, "Los-anjélis kitablargha baha munbiri" de élan qilindi we diqqet qozghidi.

Tang denxong xanim maqaliside shinjang ma'arip institutining dotsénti ablet abduréshit berqining 2014-yildin 2016-yilghiche isra'iliye xayfa uniwérsitétida hazirqi zaman Uyghur edebiyati boyiche 2 yilliq tetqiqat bilen shughullan'ghanliqi, ürümchige qaytqandin kéyin uning 2017-yili 2-ayda tutqun qilin'ghanliqi heqqide xewer anglighanliqini, özining uning qismitige tolimu échin'ghanliqini bayan qilghan. Aptor yene ablet abduréshit berqining xitayda Uyghurlar uchrawatqan tengsizlikler eks ettürülgen bir qisim shé'irlirini neqil keltürüp, bu shé'irlarda eks etken idiyeler heqqide öz qarashlirini otturigha qoyghan. U yene oqurmenlerni ablet abdurushit berqige oxshash Uyghur ilim ademlirining tutqun qilinishi we shundaqla Uyghurlarning pütkül millet gewdisi boyiche basturuliwatqanliqidek éghir weziyetke diqqet qilishqa ündigen.

Tang denxong xanim 2-séntebir küni ziyaritimizni qobul qilip, mezkur maqalining yézilish sewebi we maqale arqiliq yetmekchi bolghan meqsiti toghriliq toxtaldi.

Tang denxong xanimning bildürüshiche, uning ablet abduréshit berqi üchün yézilghan "Tarim, bir Uyghurning hékayisi" namliq maqalisining xitayche nusxisi 2019-yili2-ayda "Xitay sifirliq waqti" torida élan qilin'ghan.

Tang danxong xanim eyni chaghda özining bu maqalisi seweblik xitay lagérida tutqunda turuwatqan doktor ablet abduréshit berqige xeter yétishidin ensirep, bu maqalisini élan qilishni kéchiktürgenlikini bildürdi.

Emma u kéyinche özining mezkur maqalini élan qilish arqiliq xitayda "Tarim" texellusida tonulghan bu Uyghur sha'irining iz-dérikini qilish, uning üchün heqni söligendila andin uninggha yardem bergili bolidu dep qarighanliqi üchün, bu maqalisini élan qilghan iken.

Uning bildürüshiche, u bashqilarning tonushturushi bilen 2014-yildin 2016-yilghiche isra'iliye xayfa uniwérsitétining proféssori nimrod baranowich (nimrod baranowitch) ning yétekchilikide tetqiqat élip bériwatqan shinjang ma'arip institutining dotsénti ablet abduréshit berqi bilen tonushushqan we kéyinche uning bilen yéqin dostluq ornatqan.

Tang denxong xanimning bayan qilishiche, sha'ir, tetqiqatchi ablet abduréshit berqi xitaylardin pütünley perqliq bolghan, yeni gherbliklerge oxshaydighan chiray-turqqa ige Uyghur iken. Emma ablet abduréshit özi bilidighan chet'ellerdiki Uyghur pa'aliyetchiliridin perqliq iken. Yeni u Uyghur mesilisi heqqidiki söhbet-munazirilerde xitay hökümitining Uyghur siyasitige qarita yenila melum ümidte ikenlikini ipadileydighan, sözliride xitay birlikini tekitlep turidighan, éghir bésiq, öz pikir qarishini bayan qilishta éhtiyatchan, kolléktip pa'aliyetlerde süretke chüshüp xatire qaldurushni xalimaydighan, özi uchrashqan kishiler bilen melum ariliq saqlaydighan xaraktérge ige bolup, bu terepliri uningda alahide tesir qaldurghan iken.

Emma mushundaq bolushigha qarimay, ablet abduréshit berqining 2016-yili isra'iliyediki 2 yilliq teqiqatini tamamlap ürümchige qaytip ketkenliki, 2017-yili 2-ayda tutqun qilinip lagérgha qamalghanliqi tang denxong xanimni qattiq échindurghan.

Tang denxong xanim bu heqte toxtilip, mundaq dédi: "Eyni chaghda men ablet abdurishit berqining isra'iliyediki mezgilide néme üchün Uyghur mesilidiki söhbetlerde shu qeder éhtiyatchan pozitsiyede bolushining emeliyette öz bixeterlikidin ensiresh sewebidin bolghanliqini u tutqun qilin'ghandin kéyin téximu éniq chüshendim. Xitay hökümitining ablet abdurishit berqige oxshash xitayning siyasitige ümid baghlaydighan, shu qeder mötidil ziyalilarnimu tutqun qilishidin ularning Uyghurlarni her waqit düshmen körüp, ularni assimiliyatsiye qilish, hetta ularni yoqitish nishani qilghanliqini chüshiniwalghili bolidu. Men buni ilgiri tibette uzun yil ishligen mezgilimdiki tejribilirimdin hés qilghan bolsam, chet ellerde yashighan bu yillarda téximu ilgirilep tonudum."

Tang denxong xanimning qarishiche, isra'iliyedek yehudiylar toplashqan bir dölette pütkül millet boyiche irqiy qirghinchiliqqa uchrawatqan Uyghurlarning weziyitini anglitish intayin muhim iken.

Tang denxong xanimdin uning maqalisi in'gliz tiligha terjime qilinip élan qilin'ghandin kéyin, isra'iliyede qandaq inkas qozghighanliqini soriduq.

U so'alimizgha jawab bérip, bu maqale arqiliq isra'iliye qatarliq döletlerde tutqundiki Uyghur bilim ademliri we Uyghur weziyitige diqqet qozghashni meqset qilghanliqini bildürdi.

Uning qarishiche, hazirgha qeder isra'iliyede gerche Uyghurlar weziyiti heqqidiki tonush gherb döletlirige sélishturghanda yenila yéterlik bolmisimu, emma yéqinqi birqanche yildin buyan Uyghurlarning lagérlargha qamilish weziyiti heqqidiki xewer-maqalilerning isra'iliye taratqulirida barghanche köpiyishi, ularning Uyghur weziyitige bolghan tonushi we isra'iliyediki teshkilatlarning Uyghur weziyiti heqqidiki pa'aliyetlirining köpiyishige yol achidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet