Хитайниң йеңи дөләт хәритиси етираз долқуни қозғиди

Вашингтондин мухбиримиз гүлчеһрә тәйярлиди
2023.09.07
jenubiy-dengiz-rayoni.jpg Хитай өзиниң территорийиси дәп бәлгиливалған җәнубий деңиз райониниң үстидин көрүнүши. 2015-Йили 20-май.
AFP

Хитай тәбиий байлиқ министирлиқи 28-авғуст дүшәнбә күни 2023-номурлуқ йеңи “өлчәмлик” дөләт хәритисини елан қилди. Униңда, хитай өзиниң тоққуз сизиқлиқ линийәсини ениқ көрситип, өзиниң деңиз чеграси дәп қарайдиған даирини айрип, җәнубий деңизни пүтүнләй дегүдәк өзиниң территорийәси қилип көрсәткән.

Хитайниң чиқарған бу хәритисидә, хитайға тәвә қилип көрситилгән җайлар хитайға тәвә болмиған яки талаш-тартиш болмиған районларни өз ичигә алғандин башқа, йәнә нурғун дөләтләр талаш-тартиш қиливатқан тәйвән вә җәнубий деңизниму, һиндистан контроллуқидики аруначал прадеш, ақсай чин райони қатарлиқларниму өз ичигә алған.

Хитай йеңи хәритисиниң йәр мәйдани 10 милйон 450 миң квадрат километир

Көп йиллардин буян җуңхуа хәлқ җумһурийитиниң йәр көлими тәхминән 9 милйон 600 миң квадрат километир дәп бекитилип келингәниди. Йеңи нусхидики хәритә елан қилинғандин кейинки һесабатта хитай земининиң тәхминән 10 милйон 450 миң квадрат километир икәнлики бекитилгән.

Хитай байлиқ министирлиқиниң юқири дәриҗилик әмәлдари ли йоңчүн бу хитай хәритиси һәққидә: “тоғра дөләт хәритиси дөләтниң игилик һоқуқи вә земин пүтүнлүкиниң символи” дегән.

Хитай бу хәритини елан қилған һаман аввал һиндистан, арқидин малайсия, филиппин, вийетнам, бируней вә непал қатарлиқ дөләтләр вә тәйвәнниң наразилиқини қозғиған. Улар өзлириниң 2023-йили хитайниң йеңи нусхидики хәритини етирап қилмайдиғанлиқини, исимвол характерлик йәр мәйданиға қарши туридиғанлиқини билдүрди.

Һиндистандин әң аввал вә күчлүк етираз

Һиндистан хитайға әң аввал вә әң күчлүк наразилиқ билдүргән дөләт. Һиндистан 29-авғуст, хитай 2023-йилдики “өлчәмлик” хәритисидә, аруначал прадеш, ақсай чин райони қатарлиқ өлкә вә районларниму өз даиригә киргүзивалғанлиқиға күчлүк етираз билдүрүп, буниң пәқәт чегра мәсилисиниң һәл қилинишини мурәккәпләштүридиғанлиқини оттуриға қойғаниди.

“һиндистан вақти” гезитиниң бу һәқтики хәвиригә қариғанда, һиндистан ташқи ишлар министири с җайшанкар баянатида, бейҗиңниң “бимәнә тәлипи” ни рәт қилип: “хитай өзиниң әмәс территорийәлик районлар билән хәритә чиқарди. Һөкүмитимиз земининиң немә икәнлики наһайити ениқ. Бимәнә земин тәләп қилиш башқиларниң земинини сизниңкигә айландурмайду”, дегән.

Т. Кумар “хитайниң йеңи хәритиси дуняға хитай тәһдитидин сигнал”

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати асия бөлүминиң сабиқ директори, хәлқара кишилик һоқуқ ториниң алий мәслиһәтчиси т. Кумар әпәнди, хитайниң бу қилмишини “имприялизимлиқ кеңәймичилик” дәп атиди. У, мундақ кеңәймичиликниң давам қилишиниң ялғуз һиндистан билән болған чегра ихтилапини йәниму илгирлигән һалда җиддийләштүрүп қалмай бәлки пүткүл дуняға хитай тәһдитидин сигнал бәргәнликини әскәртип мундақ деди: “хитайниң чиқарған бу хәритиси һиндистан һөкүмитини ғәзәпләндүрүпла қалмай вә пүтүн һиндистанда аммиви наразилиқини қозғиди, шундақла буниң икки дөләт мунасивитини йәниму йирикләштүрүшкә сәвәб болғанлиқи мәлум.

Хитайниң бу әң йеңи иғвагәрчилики йеңи деһлида өткүзүлмәкчи болған 20 дөләт гуруһи йиғинидин бир нәччә күн бурун йүз бәрди, арқидинла йиғинға хитай рәиси ши җинпиңниң тунҗи қетим қатнашмаслиқни қарар қилғанлиқи ашкариланди. Булардин хитай билән һиндистан оттурисидики чегра мәсилиси сәвәблик мәвҗут мәсилиләрни йәниму җиддийләштүрди. Хитайниң бу империялизимлиқ хәритисиниң ялғуз һиндистанла әмәс әтраптики, йәнә җәнубий асиядики нурғун дөләтләргә хирис қилғанлиқи дуняға хитай тәһдитидин сигнал бәрди”.

Т. Кумар әпәнди йәнә мундақ дәп тәкитлиди: “хитай илгириму бу һиндистанниң җәнуби тибәткә тәвә земинини һәмдә тибәтниму бизниң дәп кәлди. 1962-Йилиму бу территорийәдә уруш болған. Һиндистанниң бу земинлирини өзиниң қилип хәритисигә елиш хитай кеңәймичиликиниң йәниму юқири бир дәриҗигә күтүрүлгәнликини көрситиду. Мениңчә икки дөләт мунасивитидә әзәлдин бар болған җиддийликни ашурғандин башқа нәтиҗә чиқмайду”.

Хитай қошнилирини ғәзәпләндүрди

Һиндонезийә хитайни “UNCLOS ға әмәл қилиң” деди, тәйвән болса бу хәритә “дөлитимизниң мәвҗутлуқини өзгәртәлмәйду” деди.

Непалму буниңға инкас қайтуруп, бейҗиңдин 2020-йилдики хәритисини “һөрмәтләш” ни тәләп қилди.

Филиппин ташқи ишлар министирлиқи бу хәритигә бәргән инкасида, “2016-йили гагадики бир кесим сотиниң б д т ниң “деңиз қануни әһдинамиси” дики қарарини нәқил кәлтүрүп, хитайниң пүткүл җәнубий деңизға болған тәшәббусини асасән бикар қилди вә филиппинни қоллиди”, деди.

Вийетнам мундақ деди: “бу тәләпләр парасел вә спратли арилидики игилик һоқуқ вә униң су тәвәликидики һоқуққа дәхли-тәруз қилди, улар бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң ‛деңиз-окян қануни әһдинамиси‚ ға хилаплиқ қилғанлиқи үчүн инавәтсиз дәп қараш керәк”.

Японийә дөләтлик телевизийә қанили NHK ниң бүгүн йәни 6-сентәбир хәвиригә қариғанда, бейҗиң елан қилған йеңи хәритидә окинава өлкисидики сенкаку арилиниму киргүзвалғанлиқиға қарши японийә етираз билдүргән. Токйо бейҗиңни бу хәритини бикар қилишни тәләп қилған.

Японийәниң баш кабинет катипи матсоно хироказу сәйшәнбә күни токйодики таратқуларға мундақ дегән: “японийә алдинқи айда бейҗиң елан қилған йеңи хәритә сәвәбидин дипломатик йоллар арқилиқ хитайға күчлүк наразилиқ билдүрди.

, чүнки униңда хитайниң японийәниң җәнубидики окинава өлкисидики сенкаку арилиға қарита тәшәббусини бир тәрәплимә тәсвирлигән. Бу араллар тарих вә хәлқара қанун җәһәттин шүбһисизки японийә земининиң өзигә тәвә бир қисми. японийә һөкүмити дипломатик йоллар арқилиқ хитайға күчлүк наразилиқ билдүрди вә хәритидики чүшәндүрүшни дәрһал қайтурувелишни тәләп қилди”.

Малайсияниң вашингтондики әлчиханиси радийомизға қайтурған хетидә, хитайниң йеңи хәритисигә қарита мустәқил инкас қайтуралмайдиғанлиқини тәкитләп, ташқи ишлар министирлиқи тарқатқан “хитайниң 2023-йиллиқ өлчәмлик хәритиси” гә қарита елан қилған баянатини қошуп әвәткән.

Униңда “бу, 1979-йилдики малайсияниң йеңи хәритиси асасида сабаһ вә саравактики малайсияниң деңиз тәвәликидин атлап өтүп кәткән хитайиң бир тәрәплимә деңиз тәшәббусини (бир тәрәплимә һәрикәт) көрситип бериду.

Малайсия җәнубий деңиз мәсилиси мурәккәп вә сәзгүр мәсилә дәп қариди. Бу мәсилини бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң 1982-йилдики ‛деңиз қануни әһдинамиси‚ (UNCLOS 1982) қатарлиқ хәлқара қанундики бәлгилимиләргә асасән, сөһбәт арқилиқ тинч вә ақиланә бир тәрәп қилиш керәк.” дәп тәләп қилинған.

Русийәму сүкүтни бузди

NEWSWEEK Ниң 1-сентәбирдики хәвиридин мәлум болушичә, хитай чиқарған бу йеңи хәритә русийә билән хитайни айрип туридиған уссури вә амур дәрясиниң тутишидиған җайиға җайлашқан болшой уссурийски арили қатарлиқ көп хил земин маҗирасиға четилиду. Бу арал хитайчә Heixiazi яки қара ейиқ дәп аталған.

Өткән пәйшәнбә күни, русийә ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси мария захарова 15 йилдин көпрәк вақит илгири икки тәрәплик келишим арқилиқ бу мәслиниң һәл қилинғанлиқини оттуриға қойған. Русийә ташқи ишлар министирлиқиниң тор бетидә елан қилған баянатида мундақ дейилгән: “русийә дөлитимиз билән хитай оттурисидики чегра мәсилиси ахири һәл қилинди дегән ортақ позитсийәдә чиң туриду.”

Хитай немә дәйду?

Бейҗиңниң йеңи хәритисини елан қилған байлиқ министирлиқиниң юқири дәриҗилик әмәлдари ли йоңчүн мундақ дегән: “тоғра дөләт хәритиси дөләтниң игилик һоқуқи вә земин пүтүнлүкиниң символи”. Хитай “йәршари вақти гезити” илгири иҗтимаий алақә суписи X да елан қилған мақалисидә, “өлчәмлик хәритә” ниң хитай вә дунядики һәрқайси дөләтләрниң дөләт чеграсини сизиш усулиға асасән түзүлгәнликини оттуриға қойғаниди.

Хитай һөкүмити күнсайин күчийиватқан етиразларға қаримай, аталмиш “өлчәмлик хәритә” ни елан қилишни “даимлиқ адәт” дәп атиди вә алақидар дөләтләрдин униңға “обйектип вә ақиланә” қарашни тәләп қилди.

Хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси ваң венбин қошна дөләтләрниң қаршилиқлириға җавабән ахбарат елан қилиш йиғинида “хитайниң җәнубий деңиздики мәйдани изчил вә ениқ. Хитайниң мунасивәтлик органлири һәр йили һәр хил типтики өлчәмлик хәритәләрни қәрәллик елан қилиду, буниңдики мәқсәт өлчәмлик хәритини җәмийәтниң һәрқайси саһәлиригә йәткүзүш вә амминиң хәритини қелиплаштуруш еңини ашурушни мәқсәт қилиду” дегәниди.

Хитай қошнилириниң күчлүк етиразлириға нисбәтән, пәрвасиз позитсийәсини бөгүнгичә өзгәртмиди.

Хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси мав ниң 6-сентәбир, чаршәнбә күни японийәниң етиразиға бәргән әң йеңи җавабида: “дявйү дав вә униңға қарашлиқ араллар изчил хитай земини. Бу аралларниң хәритидә хитай земини дәп бәлгә қоюлғанлиқи тәбиий, хитай японийәниң етиразини қобул қилмайду.” дегән.

Америка сәпкә қетилди

Бейҗиңниң йеңи хәритиси һиндистан, малайсия, тәйвән вә филиппин, японийә қатарлиқ қошнилири билән йеңи җиддийлик пәйда қилипла қалмай, түнүгүн, сәйшәнбә күни америкаму бу сәпкә қетилди, хитайниң йеңи хәритисигә қарши рәсмий шәкилдә баянат бәрди.

Америка ташқи ишлар минестирлиқи баянатчиси ведант пател-5сентәбир күнидики қәрәллик мухбирларни күтүвелиш йиғинида “хитайниң җәнубий деңиздики кәң вә қанунсиз деңиз-окян тәшәббуси хәлқара қанунға зит.” деди.

У баянатида: “биз шуниңға диққәт қилимизки, җуңхуа хәлқ җумһурийити йеқинда елан қилған дөләт хәритиси униңда тәсвирләнгән земин вә деңиз тәлипини рәт қилидиған дөләтләрниң наразилиқини қозғиди. Йеңи хәритидә тәсвирләнгән җәнубий деңиздики сизиқларға кәлсәк, нурғун дөләтләргә охшаш, биз бу хәритидә әкс әттүрүлгән қанунсиз деңиз тәләплирини рәт қилимиз вә җуңхуа хәлқ җумһурийитини 1982-йилдики ‛деңиз-окян қануни әһдинамиси‚ да әкс әттүрүлгән җәнубий деңиз вә башқа җайлардики деңиз-окян тәләплирини хәлқара деңиз қануни билән маслаштурушқа чақиримиз” деди.

Хитай өзигә дүшмән көпәйтти

Һалбуки хитайниң земин игиләштики кеңәймичилики вә пәрвасизлиқи хитай иҗтимаий таратқулиридики хитай пуқралириниң инкаслиридиму ипадисини тапмақта икән. Радийомиз хитай бөлүминиң хәвиригә қариғанда, хитайниң аталмиш “өлчәмлик хәритиси” гә қарита бир қисим хитай тор қолланғучилири “җуңго йәнә күчлүк” десә, йәнә бәзиләр “хәритини техиму чоң сизғили болиду” дәп инкас йезишқан.

Америкада яшайдиған хитай тәһлилчиләрдин қануншунас тең бияв әпәнди, сәйшәнбә күни зияритимизни қобул қилғанда мундақ деди:

“әмәлийәттә хитай һөкүмити давамлиқ амминиң хитай милләтчилик идийәсидин пайдиланмақта. Хитай бу йеңи хәритини елан қилғандиму пуқралардики дөләтчилик, ашқун милләтчилик һессиятини қолланмақта. Хитай өзиму бу хәритиниң елан қилинишиниң хәлқарада наразилиқ қаршилиқ қозғайдиғанлиқини яхши билиду. Әмма у буниңға писәнт қилмайду, чүнки у өзини һазир иқтисадий вә һәрбий күчини әтраптики дөләтләрдин үстүн көриду, шуңа ашкара һалда империялизмлиқни давам қилмақта”.

Тең бияв йәнә мундақ деди:

“хитай компартийәсиниң характери шуки күчлүктин қорқуп, явашни бозәк қилиш. Хитай асияда әң күчлүк, дуняда америкидин қалса иккинчи орунда дәп етирап қилиниши билән, нурғун дөләтләр хитайға иқтисадий җәһәттин техиму беқинип қалди. Буниң билән хитай коммунист һөкүмити бу дөләтләргә иқтисадий тәрәптинла әмәс бу дөләтләргә сиясий сиңип кириш арқилиқ тәсир көрситишкә башлиди. Хитай әмәлийәттә дуняда барғанчә кишилик һоқуқ вә башқа җәһәттә образи интайин начарлашқан вә иқтисади чөкүватқан бор вақитта, у бундақ бир кеңәймичиликини ашкарилайдиған хәритини чиқириш билән дуняда өзигә дүшмән көпәйтмәктә. Болупму америка қатарлиқ ғәрб дөләтлири билән мунасивити барғанчә соғуқлишиватқан, һәр тәрәплик мунасивәтлирини чәкләватқан бир вақитта, дуняға хитай тәһдитидин агаһландуруш бәрди. Бу хәритә хитайға һечқандақ пайда елип кәлмәйду, әксичә хитайниң хәлқарада ишәнчини йоқитип қоюшқа техиму чоң зиян тартишиға сәвәб болиду.”

Ройтерс агентлиқиниң хәвиригә қариғанда, хитай 28-авғуст елан қилған әң йеңи хәритидә, даңлиқ U шәкиллик линийәси тәсвири, җәнубий деңизниң тәхминән% 90 ни қаплиған. Хәвәрдә көрситилишичә, бу йәрдә һәр йили 3 тирилйон доллардин артуқ сода өткүзилидикән. У дунядики әң кәскин талаш-тартиш болуватқан бу су йолида нурғун ихтилапқа дуч келиду.

Хитайниң йеңи рәсмий хәритииини елан қилиши асия-тинч окян районидики нурғун дөләтләрни биарам қилди, йәнә нурғун һөкүмәтниң қаршилиқлири давамлиқ күчийиватиду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.