Közetküchiler: "Xitayning asiya medeniyetler di'alogi yighini chaqirishi Uyghur medeniyet qirghinchiliqini yépish üchündur"

Muxbirimiz erkin
2019-05-15
Élxet
Pikir
Share
Print
"Béyjingda asiya medeniyetler di'alogi" yighinida xitay re'isi shi jinping nutuq sözlimekte. 2019-Yili 15-may, béyjing.
"Béyjingda asiya medeniyetler di'alogi" yighinida xitay re'isi shi jinping nutuq sözlimekte. 2019-Yili 15-may, béyjing.
AP

Xitay re'isi shi jinpingning teshebbusi bilen chaqirilghan "Asiya medeniyetler diyalogi" yighini 15‏-may küni béyjingda ötküzülgen. Shi jinpingning bu yighinni échish teshebbusi buningdin 4 yil awwal, yeni 2015‏-yili 3-ayda chaqirilghan "Yawro-asiya munbiri" yighinida otturigha qoyulghan idi. Mezkur diyalog xitayning "Shangxey xelq'ara yermenkisi", "Xangjo tor bixeterlik yighini", "Bir belwagh bir yol bashliqlar yighini" dégendek chong tiptiki xelq'ara yighinlirining biri bolsimu, lékin bu yighin burunqi yghinlardek unchilik zor daghdugha we tesir qozghiyalmighan. Yighin'gha peqet kambodzha, sin'gapor, sirilanka, erméniye qatarliq 4 döletning rehberliri we girétsiye prézidéntila qatnashqan.

Mezkur yighin amérika-xitay sod urushi qattiq keskinleshken, xitay hökümiti 2 milyondek Uyghur, qazaq we bashqa musulman türkiy xelqlerni yighiwélish lagérlirigha qamap, ularning medeniyiti, ana tili, diniy étiqadi, turmush usuli we en'enilirini cheklewatqan, Uyghur diyaridiki yerlik xelqlerge qarita omumiyyüzlük teqiblesh élip bérishi gherb dunyasining qattiq tenqidige uchrawatqan mezgilde chaqirildi.

Bu qétimqi yighinda shi jinpingning qilghan sözi xelq'ara jem'iyetning diqqitini qozghighan. U medeniyetlerning köp xilliqini hörmetleshni tekitlep, "Özining irqiy we medeniyitini bir derije üstün körüsh, bashqa medeniyetlerni özgertishke yaki uning ornigha bashqa bir medeniyetni dessitishke urunush idrak jehettin exmiqaniliq, usul jehettin apet xaraktérliqtur. Eger insaniyet medeniyiti peqet bir xilla medeniyetke aylinip qalsa, bir xilla shekilge ige bolsa, u halda dunya bek zérikishlik we bekmu menisiz bolup qalidu," dégen. Uning tekitlishiche, "Insaniyet teng barawerlik we öz ara hörmetni qedirlep, tekebburluq we bir tereplimiliktin waz kéchishi kérek," iken.

Shi jinpingning sözi düshenbe küni xelq'ara taratqularda keng xewer qilinip, uning hazirqidek bundaq bir nazuk weziyette "Asiya medeniyetler diyalogi" yighinini chaqirishidiki muddi'asi chongqur analiz qilindi. Nughun waqtini Uyghurlarning turmushini süretke tartishqa serp qilip, Uyghurlar hayatidin tartilghan süretlerni amérika jem'iyitige tonushturush bilen nam chiqarghan fotograf lisa rus xanimning ilgiri sürüshiche, emeliyette shi jinping bu yighin arqiliq özining Uyghur rayonida sadir qiliwtqan qilmishini yoshurushqa urunmaqta iken. U mundaq deydu: "Bizning uning sözini emeliyette yüz bériwatqan ishlarni yoshurushqa urunuwatidu, dep chüshinishtin bashqa yolimiz yoq. U choqum Uyghur rayonida buning del eksini ijra qilmaqta. Chünki uning sözi Uyghur rayonida qandaq ishlarning yüz bergenlikini ipadilep bergen. Eger u exmiqaniliq dégen bolsa, démek u özining qiliwatqan ishining exmiqaniliq ikenlikini ashkarilighan. Shunga men uning bu sözlerni qilishida Uyghur rayonida sadir qilghan qilmishlirini pütünley yoshurushtin bashqa bir sewebning barliqini oylap yitelmidim."

Kishilik hoquq teshkilatlirining ilgiri sürüshiche, xitay hökümiti 2 milyondek Uyghur we qazaqni lagérlargha qamap, ularning diniy étiqadi, ana tildiki medeniyitini cheklepla qalmay, belki yene ularning milliy binakarliq qurulushlirini we tarixiy miraslirini chéqip tashlighan. Uyghur edebiyati we neshriyatchiliqini cheklep, ularning nechche ming yilliq en'eniliri we héyt-bayramlirini tebrikleshni men'iy qilghan. Shuningdek a'ile qurulmisini weyran qilip, turmush usuligha buzghunchiliq qilghan. Ular xitayning Uyghur rayonida omumiyyüzlük "Mediniyet qirghinchiliqi" élip bériwatqanliqini ilgiri sürüp kelgen idi. Amérikaning mariland shtatidiki tawsénd uniwérsitétining xitayshunasliq proféssori ma xeyyünning ilgiri sürüshiche, bu yighin xitayning ikki xil ölchem qolliniwatqanaliqini ipadileydiken. Ma xeyyün 15‏-may küni ziyaritimizni qobul qilghanda yene xitayning bu yighini "Qarangghudin qorqup isqirtip mangghandek bir ish" ikenlikini bildürdi.

U mundaq deydu: "Buning özi aldi bilen "ikki xil ölchem" din bashqa nerse emes. U da'im bashqa döletlerning "ikki xil ölchem" qollinishigha qarshi turidighanliqini tekitlep kelgen. Bir tereptin Uyghur medeniyitini dehshetlik basturisen hem yoqitisen, yene bir tereptin "medeniyetler diyalogi" dégen bu yighinni chaqirip, tinchliq we alaqini algha sürüshni jar salisen. Emeliyette bu nersiler shi jinpingning shexsi terbiyesining yéterlik bolmighanliqi, uning intayin exmiqane siyaset yürgüziwatqanliqini ashkarilap berdi. Yene bir tereptin u xelq'ara jem'iyetning köz qarishini sel chaghlighandek qilidu. Bu yighin'gha uninggha éhtiyajliq etraptiki bir qanche kichik dölet qatnashqan bolsimu, lékin uninggha gherbtiki medeniyetlik birer dölet kélip qatnashqini yoq. Xitaylarda bir söz bar, "kéchisi yol mangghanda jindin qorqup isqirtip méngish" deydighan. Bu yighin del shuninggha oxshash bir ishtek qilidu."

Ma xeyyünning qarishiche, xitayning bu yighinni chaqirishidiki nishani emeliyette amérika iken. U mundaq deydu: "Méningche, uning bu yerdiki asasliq nishani amérika. Amérika xitayni özining idé'ologiye jehettiki düshmini, dep qaraydu. Shunga, u "asiya mediniyetler diyalogi" dégen bu yighinni chaqirish arqiliq amérika we gherbke "éytiwatqininglar toghra emes, biz köp xil medeniyetni yaxshi dep qaraymiz" dégen signalni bermekchi. Bolmisa, uni asiya döletliride kim bilmeydu. Hindonéziye uninggha narazi, malaysiya narazi. Ottur asiya döletlirini qoyup turayli. Hetta qazaqistan, qirghizistanlardimu xelqning uninggha qarshi namayishliri yüz berdi. Shunga uning bu qétimqi "medeniyet diyalogi" dégen yighini 2‏-nöwetlik "bir belwagh bir yol" yighinidekla amérika we gherbke qaritilghan."

Amérikidiki fotograf lisa rosning qarishiche, yighinda shi jinping bashqa medeniyetlerni kemsitishni tenqidligen bolsimu, lékin emeliyette u Uyghur rayonida del buning eksini ijra qilmaqta iken. Lisa rus uning bir medeniyetni weyran qilishining arqisidiki sewebni chüshinishte qiyniliwatqanliqini bildürdi. U mundaq deydu: "Téxi bir heptining aldida hökümetning imam asim we imam jeferiy sadiq mazarlirini chéqip tashlighanliqi ashkarilandi. Bu orunlar 500 yilliq tawapgahlar idi. U dunya tarixining bir parchisi, hemmige mensup tarixiy orunlar idi. Lékin uni némishqa chéqiwétidu. Ular insaniyetning tarixiy shejerilirining birini chéqip tashlidi. Bu orunlarning chéqip tashlinishi bir xelqqe buzghunchiliq qilish, tarixqa buzghunchiliq qilishtur. Men yarkentke barghanda mazarlarni ziyaret qilalmidim. Chünki hemme yer taqalghan, dukanlargha tömür ishik ornitilghan, tarixi orunlar chéqilghan, medeniyet merkezliridin peqet az bir qismila xitay sayahetchilerge échip qoyulghan, yarkent burunqi halitini yoqatqan idi... Nahayiti éniqki, u yighinda néme dégen bolsa bu rayonda del uning eksini ijra qilip, bir xelqni weyran qilishqa oriniwatidu."

Bezi analizchilarning ilgiri sürüshiche, shi jinpingning mezkur yighinni bir amérika diplomatining yéqinda xitay bilen bir meydan "Medeniyetler toqunushi" asasidiki diplomatiyege hazirliniwatqanliqini bildürgen mezgilde chaqirishi diqqet qozghaydiken. Amérika tashqi ishlar ministirliqi siyaset pilanlash bölümining diréktori kiron sikinnér ötken düshenbe küni washin'gtondiki bir yighinida amérikaning xitaygha qarita "Perqliq bir medeniyet bilen bolghan urush"  idiye asasida yéngi bir  istratégiye turghuzup chiqiwatqanliqi, buning amérika tarixida körülüp baqmighan hadise ikenlikini bildürgen idi

Toluq bet