Qomulda ötküzülgen "Axbarat élan qilish yighini" we xitayning Uyghur medeniyitini yoqitishtiki rezil oyunliri

Muxbirimiz méhriban
2021-11-26
Share
Qomulda ötküzülgen Uyghur aptonom rayonluq da'irilerning "Axbarat élan qilish yighini" din körünüsh. 2021-Yili 25-may, béyjing.
AP

Uyghur aptonum rayonluq da'irilerning atalmish "Axbarat élan qilish yighinliri" ni xitay merkizi béyjingdin Uyghur diyaridiki wilayet we nahiyilergiche kéngeytishi diqqet qozghimaqta.

Xitayning "Shinjang géziti" qatarliq taratqulirining 24-noyabirdiki xeweridin melum bolushiche, 23-noyabir küni da'iriler Uyghur rayonidiki qedimiy medeniyet yurtliridin biri bolghan qomulda yene bir qétimliq "Axbarat élan qilish yighini" achqan.

Yighinda sehnige chiqirilghan 10 neper atalmish "Xelq wekili" arqa-arqidin söz qilip, "Qomulda iqtisad yüksilip, xelq parawan yashawatqanliqi" ni medhiyeligen. Ular sözide qomulning yerlik medeniyet alahidilikliridin qomul keshtichilikining shirketlerge yüzlinip ish pursiti we iqtisadiy qimmet yaratqanliqini, qumul wang ordisigha oxshash yerlik binakarliq qurulushliri bilen qumul muqamlirining qoghdiliwatqanliqini, hökümetning qomulda sayahetchilikni tereqqiy qildurup, yerlik ahalilerge iqtisadiy kirim qilidighan menbe yaritip bergenlikini bes-beste maxtashqan.

Atalmish "Xelq wekilliri" sözliride hujum nishanini amérika bashchiliqidiki gherb döletlirige qaritip: "Junggogha qarshi gherb küchliri 'irqiy qirghinchiliq', 'medeniyet qirghinchiliqi' dégendek töhmetlerni oydurup chiqardi, emma qomulda kompartiyening rehberlikide 'heseldek shirin we bextlik turmush yaritildi," dégendek xitayning siyasiy teshwiqatlirini bazargha sélishqa mejbur bolghan.

Amérikadiki Uyghur ziyaliyliridin méhri'ay memtéli xanim ziyaritimizni qobul qilip, xitayning qomulda ötküzgen atalmish "Axbarat élan qilish yighini" we uning mahiyiti heqqide öz qarashlirini bildürdi.

U ilgiri shinjang uniwérsitétining edebiyat fakultétida mexsus folklor kespi boyiche magistérliq oqushini tamamlighan bolup, shu mektepte bir mezgil Uyghur folklori sahesi boyiche oqutush we tetqiqat bilen shughallan'ghan idi.

Méhr'ay xanimning bildürüshiche, xitayning yéqinqi yillarda teshwiqat üchün sehnige élip chiqqan "Qumul muqamliri", "Qomul keshtichiliki" qatarliq yerlik medeniyet-sen'et mirasliri emeliyette kéyinki yillarda xitay shirketlirining bashqurushigha we bazargha sélip payda élishigha ötküzüp bérilgen iken. Xitay da'iriliri siyasiy teshiwiqatning éhtiyaji üchün nöwette bu türlerni "Yerlik alahidilikke we milliy xasliqqa ige medeniyet miraslirini qoghdawatimiz" dégen qalpaq bilen sehnige élip chiqqan iken. Méhri'ay xanim ning tekitlishiche, xitay shirketliri monupol qilip bazargha séliwatqan "Qumul keshtichiliki" emeliyette qumulda esirlerdin buyan dawamliship kelgen Uyghurlarning yerlik keshtichilik en'eniliridin xéli zor derijide perqlinidiken.

Mihr'ay xanimning tekitlishiche, gerche xitay hökümiti öz teshwiqatida "Qumulning keshtichilikini asas qilghan yerlik medeniyet alahidiliklirini tereqqiy qildurup, iqtisadiy qimmet yarattuq" dewatqan bolsimu, emma emeliyette yéqinqi yillardin buyan qomuldiki yerlik we milliy medeniyet mirasliri xitay hökümiti teripidin eng zor qirghinchiliqqa we yoqitishqa uchrighan.

Uning bildürüshiche, qomuldiki Uyghurlarning muhim bir gewdisi bolghan taghliq rayonlardiki Uyghurlar yéqinqi yillarda türküm-türkümlep tüzlengliklerdiki qepezsiman sélin'ghan olturaq rayonlargha köchürülgen. Buning netijiside Uyghurlar özlirining yashash muhiti we medeniyet muhitidin yiraqlashturulup, özlirining yerlik-mehelliwi hayatida omumlashqan "Qomul muqami", "Qomul kök meshripi" qatarliq milliy medeniyet mirasliridin ayrilghan.

Méhri'ay memtili xanim yene qumul muqam sen'itini sehnileshtürüshte muhim rol oynighan we bu sahede yétekchilik wezipisini ötep kelgen qumul wilayetlik sen'et ömikining bashliqi jélil osman'gha oxshash töhpikar ziyalilarning tutqun qilinip lagérlagha solan'ghanliqini, qomuldiki yoqiri abroygha ige yerlik ziyaliylarning awazining yéqinqi yillarda pütünley öchürülge'inlikini misal qilip körsetti.

Norwégiyediki Uyghur pa'aliyetchiliridin semet abla ependimu bu témida ziyaritimizni qobul qildi.

Semet abla ependining bildürüshiche, nöwette Uyghurlarning "Érqiy qirghinchiliq" qa uchrawatqanliqi amérika bashchiliqidiki gherb démokratik döletliride küchlük eyiplesh témisigha aylan'ghan. Mushundaq shara'itta, xitay da'iriliri özini aqlash üchün bu xil teshwiqat yighinliri kéngeytip, uni xitay merkizi béyjingdin Uyghur aptonum rayonining merkizi ürümchigiche, hetta Uyghur diyaridiki wilayet nahiyilergiche qeder ötküzüp, xelq'arning közini boyimaqchi bolghan.

Semet ependining tekitlishiche, xitay da'irilirining bu xil axbarat yighinlirini bu qeder kéngeytip, uni wilayet-nahilyilerge qeder omumlashturushtiki meqsidi özlirining Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqini inkar qilish üchün iken. Yene bir tereptin bolsa Uyghur kimlikining asasi bolghan yerlik medeniyet miraslirini yoqitip, Uyghurlarni xitaylashturush siyasitini dunyagha heqliq körsitishke urunush iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet