Xitayning zulumi Uyghur ayallirining jismida we rohiyitide saqayghusiz yarilarni qaldurmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2020-12-09
Share
Xitayning zulumi Uyghur ayallirining jismida we rohiyitide saqayghusiz yarilarni qaldurmaqta Melum yézidiki ayallar harwida topa toshuwatqan körünüsh. 2018-Yili 21-séntebir, xoten.
AP

Xitay hökümitining Uyghurlargha qarita wehshiyane wasitiler arqiliq ijra qiliwatqan insan heqliri depsendichilikliri "Insaniyetke qarshi jinayet" yaki "Qirghinchiliq" dep süpetlenmekte. Bu, Uyghurlarning kishilik hoquqini qoghdashning neqeder jiddiy bir mesile ikenlikini namayan qilmaqta.

Kishilik hoquq intayin kengri bir sahe, biz yalghuz erkin asiya radiyomizda 2020-yili bir yil dawamida Uyghur ayalliri omumyüzlük uchrawatqan kishilik hoquq depsendichiliki téma qilin'ghan, mexsus xewer we ziyaretlirimizge asaslan'ghinimizda, bular bizge Uyghur ayalliri özining ayal bolup yarilish bilen teng bérilgen ana bolushtek eng asasiy we eqelliy heq-hoquqliridinmu mehrum qaldurulup xitay hökümiti teripidin eng qebih we wehshiy usullarda depsende qiliniwatqanliqini köreleymiz.

Onlighan lagér shahitlirining guwahliqliri, xitay pilanliq tughut siyasitining qurbanigha aylan'ghan Uyghur ayallirining radiyomizgha anglatqan erzliri we tekshürüp éniqlashlirimiz shuni körsitip turuptiki, Uyghur ayalliri bügün xitay hökümitining, mejburiy halda yürgüzüwatqan pilanliq tughut siyasitide, shertsiz halda tughut cheklesh wasitilirige mejburlinip, boghdurush opératsiyesi, pilandin sirt hamilisini mejburiy chürüsh, pilandin artuq perzenti üchün éghir jerimane tölesh hetta türme lagérlargha qamilishtek échinishliq teqdirge mejbur bolmaqta. Bu jeryanda bezliri tughush iqtidaridin we salametlikidin, beziliri bextiyar turmush hetta hayatidin menggülük ayrilmaqta.

Mezkur mesile boyiche xelq'arada eng zor diqqet qozghighan ispatliq matériyalning biri bu yil 6-ayda gérmaniyelik tetqiqatchi adriyan zénz teripidin élan qilin'ghan "Hamilidarliqtin saqlinish, mejburiy tughut cheklesh: xitay kompartiyesining Uyghurlarning tughulush nisbitini kontrol qilish herikiti" namliq bir höjjetlik doklattur. Uningda Uyghur élidiki tughut nisbiti we nopusning tebi'iy köpiyish nisbitining shiddetlik halda töwenligenlikini jümlidin xitayning Uyghurlargha qaratqan nopus cheklesh herikitining lagér qurulghan mezgillerde téximu ewjige chiqqanliqini ashkarilighanidi.

Adriyan zénz doklatida xitay hökümiti we bezi yerlik hökümetler özi élan qilghan höjjetler we istatéstikilargha asaslinip turup, rayondiki Uyghur we bashqa az sanliq milletler olturaqlashqan jaylarning hemmiside nopusning tebi'iy éshish nisbitining 2014-yildiki 15% tin 2018-yilidiki 4% ke yetmeydighan sewiyege chüshkenliki, 2019-yili Uyghur rayonining jenubidiki üch wilayet, bir oblastta tughut yéshidiki ayallarning kem dégende 80% tige üzük sélip hamilidarliqtin saqlinish tedbiri élin'ghanliqini, 2017-yilidin bashlap Uyghur diyarining xitaydiki tughush nisbiti eng töwen rayon'gha aylan'ghanliqi ashkarilan'ghan idi. Bu doklat xitayning Uyghurlargha qarita irqiy qirghinchiliq yürgüzülüwatqanliqining deslepki ispatliri süpitide zor xelq'araliq inkas qozghighanidi.

Xitay hökümitining basturush siyasetliri astidiki Uyghurlarning kishilik hoquq weziyiti, amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyoning éytqinidek "21-Esirning yüzige chüshken dagh" süpitide teswirlinip kelgen bolsa, 2020-yili 2-iyulda mexsus radiyomiz ziyaritini qobul qilghan amérika tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi morgan ortagus xanim, doktor adri'an zénz teripidin metbu'atlargha élan qilin'ghan xitay hökümitining Uyghur ayallirigha qarita tughut cheklesh we mejburiy hamile chüshürüsh siyasiti yürgüzüp, Uyghurlarni assimilyatsiye qiliwatqanliqi toghriliq doklatning özini chöchütkenlikini alahide tilgha élip؛ "Bir tughut aldidiki éghir'ayagh ayal bolush süpiti bilen qelbim Uyghur ayalliri üchün ah urdi" dégen sözler arqiliq ipade qilghanidi. U "Irqiy we diniy étiqadi seweblikla mejburiy halda ayallarning balisini chüshürüwétish yaki mejburiy tughmas qiliwétish qilmishlirini héch eqlimge sighduralmaymen. Shundaqla buningdinmu artuq bir rezil qilmishni tesewwur qilalmaymen" dep, bu mesile üstide söz échishning intayin muhimliqi, emma emeliy heriket qilishning téximu muhimliqini tekitligenidi.

Bulardin bügünki künde Uyghur ayalliri uchrawatqan kishilik hoquq depsendichilikliri we Uyghur élide yüz bériwatqan kishilik hoquqqa alaqidar krizisning, xelq'aradiki nuqtiliq kishilik hoquq krizisi ikenlikini körüwélish tes emes. Halbuki yenila milyonlighan Uyghur ayalliri lagérlarda insanlar qiyas qilalmighudek derijide xorluqlargha hetta qirghinchiliqqa uchrawatqan bolsa, lagér sirtidiki Uyghur ayallirimu oxshashla xitayning insanliqqa qarshi siyaset we tedbirlirining qurbani bolmaqta.

Hetta ilgiri bu zulumlarning biwasite ziyankeshlikige uchrap, hayat qalghan bir qisim guwahchi Uyghur qizi gerche hazir erkinlikke érishken bolsimu yenila yenila xitay hökümitining depsendichiliklirining ularning wujudi we rohida qaldurghan chongqur jarahetning asaritide yashawatqanliqi melum. Xitayning bu zulumni qachan axirlashturidighanliqigha da'ir héchqandaq alamet yoq.

Xitay hökümitining éghir kishilik hoquq depsendichiliki siyasetliri astidiki Uyghur diyari, lagér we Uyghur qiz-ayallirining weziyitini tashqi dunyagha we amérika hökümitige anglitishta muhim rol oynap kéliwatqan lagér shahiti méhrigül tursun lagérda 9 neper bigunah Uyghur ayalning ölümige shahit bolghan we uning 3kézek bowiqining biri öltürülgen. U, a'ilisi parchilinip, özi lagérda uchrighan qiyin-qistaq we namelum dorilar tesiridin hazirghiche dawalinip téxi sellimaza eslige kélelmigen lagér shahitining biri.

U xelq'ara kishilik hoquq küni munasiwiti bilen, radiyomizgha bayanat bérip özining türlük xewp-xeterlerge qarimay, lagérda uchrighan zulum we xorluq we uyqular uchrawatqan paji'elerni tashqi dunyagha anglitish üchün otturigha chiqqan bolsimu, ikki yil jeryanida bu zulumning toxtap qalmighanliqini epsusluq bilen bayan qildi. U yene Uyghurlarni qutquzush üchün hemme Uyghurlarning bir bolup dunyadiki heqqaniyetchilerni dawamliq oyghitish üchün toxtimay tirishishqa chaqiriq qildi.

U özining bu alahide ehmiyetlik kündiki arzusini mundaq bayan qildi: "Men peqet zulumgha uchrighanlarning shahiti bolupla qalmay belki dunyaning adalitining ghelibe qilidighanliqining shahiti bolushini xalaymen".

Lagér shahiti zumret dawut, özining xitay hökümiti teripidin mejburiy halda menggülük tughmas opératsiyesi qildurulghanliqi, Uyghur ayallirining bashqa tallishi yoqluqi heqqide, amérika tashqi ishlar ministirliqi birleshken döletler teshkilatidiki kishilik hoquq yighinida guwahliq bergen lagér shahiti. Zumret ayallarningmu heq-hoquqlirining dunyada qoghdilishi shert ikenlikini emdilikte öginiwatqanliqini bildürüp: "Uyghur ayalliri hetta xitay hökümitining özini menggülük tughmas qiliwételishigimu yaq déyish hoquqi bolmisa, qandaqmu bashqa heq-hoquqlardin söz achalaymiz?" dédi.

Xitay kompartiyesining nechche on yildin buyan dawam qiliwatqan pilanliq tughut siyasetliri Uyghur ayallirini pilandin sirt perzentlik bolushni chekligen. Xitay da'iriliri bigunah Uyghur ayallirini peqet ular Uyghur bolghanliqi, din'gha étiqad qilghanliqi we yaki chet'el bilen alaqisi bolghanliqi üchünla lagér we türmilerde jismaniy hem rohiy xorlashni dawam qilmaqta.

Lagérda körgen qiyin-qistaq seweblik, bala yatqusi éghir zeximlinip, lagérdin chiqip qazaqistanda uzun dawalinipmu saqiyalmighan we hayati jiddiy xewpte qalghanliqi üchün, amérika hökümitining insaniy yardimi bilen yéqinda amérikigha kélip dawaliniwatqan lagér shahiti tursun'ay ziyawudunning qismiti, bügünki künde Uyghur qiz ayalliri xitayning mislisiz halda élip bériwatqan wehshiyane zulumliridin hayat qalghan teqdirdimu, bu paji'ening ularning jismaniy we rohiyitige chongqur jarahet qalduruwatqanliqidek échinishliq ré'alliqni tekrar ispatlap bermekte.

Dunyagha özini we bashqa imkansiz qalghan Uyghur, qazaq hem bashqa xelqlerning qiz-ayallirini qoghdashqa chaqiriq qilghan tursun'ay ziyawudun, xelq'ara kishilik hoquq küni munasiwiti bilen dunya jama'etchilikige shundaq so'al qoydi: "Bigunah halda xitayning zulumigha uchrawatqan qiz-ayallarni qutuldurmay turup qandaqmu dunyada insanning qedri-qimmiti bar déyeleymiz ?"

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet