Xitaydiki puqrawiy erkinlik we Uyghur krizisi

Muxbirimiz eziz
2021-10-13
Share
Xitaydiki puqrawiy erkinlik we Uyghur krizisi Amérikidiki eng dangliq aliy mekteplerning biri bolghan pénsilwaniye uniwérsitétida ötküzülgen “Xitaydiki puqrawiy erkinlik we Uyghur krizisi” témisidiki muhakime yighinidin körünüsh. 2021-Yili 12-öktebir.
UPenn/Perry World House

Uyghurlar duch kéliwatqan irqiy qirghinchiliq kölem we sewiye jehette mislisiz derijige yetken bolsimu xitay hökümitining siyasiy, iqtisad we diplomatiye jehetlerdiki türlük “Mudapi'e” tedbirliri tüpeylidin buning bilinish derijisi uning nöwettiki paji'elik tereqqiyatidin köp yiraq bolup kelmekte. Amérikidiki eng dangliq aliy mekteplerning biri bolghan pénsilwaniye uniwérsitétida ötküzülgen “Xitaydiki puqrawiy erkinlik we Uyghur krizisi” témisidiki muhakime yighini ene shu xil boshluqni toldurushtiki bir muhim qedem boldi.

Pénsilwaniye uniwérsitéti qarmiqidiki “Pérriy dunya sariyi” we “Pénsilwaniye uniwérsitéti oqughuchilirining Uyghurlargha erkinlik tilesh guruppisi” birlikte teshkilligen bu qétimliq muhakime yighini 12-öktebir küni kechqurun chaqirilghan bolup, tajsiman wirusigha qarshi tedbirler tüpeylidin yighin zaligha kiridighanlarning sani uniwérsitét oqughuchiliri we oqutquchiliridin toluq waksina urghanlar bilenla cheklendi.

Yighinda alahide tekitlen'gen bir nuqta xitay hökümitining özini xelq'ara sehnilerde izchil “Qanun boyiche idare qilinidighan qanun döliti” dep dawrang séliwatqanliqi, emma ular dawam qilduruwatqan irqiy qirghinchiliqning hazir alliqachan yehudiylar zor qirghinchiliqining sewiyesige yétiwatqanliqi, halbuki shunche köp pakitlar taghdek döwilinip turghan ehwalda xelq'ara jem'iyetning yenila küchlük bir qarshiliq méxanizmini berpa qilalmighanliqi boldi.

Yighinda washin'gton shehiridiki Uyghur herikiti teshkilatining re'isi roshen abbas nuqtiliq qilip nöwettiki Uyghur qiz-chokanliri duch kéliwatqan jinsiy ziyankeshlik heqqide melumat berdi. Roshen abbasning pikriche, nöwettiki Uyghur jem'iyiti duch kéliwatqan eng éghir qirghinchiliqning biri Uyghur xotun-qizlirining béshigha kelmekte. Bolupmu xitay hökümiti deslepki qedemde erlerni lagér we türmilerge qamap bolghandin kéyin himayisiz qalghan qiz-chokanlarni hujum nishani qilghan. Buningda ular izchil qollan'ghan bir tedbir ige-chaqisiz qalghan qiz-chokanlarni mejburiy tughmasliq opératsiyesige yollashtin bashqa yene yuqiri ma'ash we bikarliq öy dégendek étibar chariliri bilen xitay ölkiliridin köchürüp kelgen xitay aqqunlirigha yatliq bolushqa mejburlash, buni ret qilghanlarni “Ashqunluq” qa baghlap lagérgha qamash bolghan. Lagérgha qamalghan qiz-chokanlar bolsa bu jayda türlük jinsiy xorluqqa uchrighan. Xitay hökümiti qollan'ghan yene bir chare bolsa “Tughqan bolush” namida bir milyondin artuq xitay kadirni erler tutulup ketken Uyghur ayallirining öylirige orunlashturghan. Bu xildiki bir pütün milletning qiz-chokanlirini nishanliq yoqitish xitay döliti biwasite arqa tirek boluwatqan nöwettiki irqiy qirghinchiliqning bir chong alahidiliki hésablinidiken. Roshen abbas mushu ehwallarni omumlashturup “Xitayning hazirqi siyasetliri boyiche bolghanda qiz-chokanlar mushu yosunda xarab bolsa, sebiyler a'ililiridin juda boluwerse, erler lagérda ölüp tügise yene 20 yilda Uyghurmu tügeydu. Bu zamanimizdiki eng yéngi qirghinchiliq. Tarixtiki qirghinchiliqlarning ehwaligha nezer salsaq shuni bayqaymizki, ularning on basquchluq tereqqiyatining eng axirqisi buni inkar qilishta ipadilinidu. Hazir xitay döliti mana mushu inkar qilish basquchida” dep körsetti. . “Kishilik hoquqni közitish teshkilati” xitay bölümining diréktori sofi richardson xanimmu mushu heqte alahide toxtilip “Biz bu siyasetlerning néme üchün nuqtiliq halda melum jinstiki insanlargha qaritilghanliqini oylinip körüshimiz lazim” dédi.

Jorj washin'gton uniwérsitétining proféssori shan robértsmu bu qétimqi yighinda Uyghur qirghinchiliqining arqa körünüshi we hazirqi ehwali heqqide melumat berdi. . U nöwettiki ré'alliq heqqide söz bolghanda nurghunlighan hökümetlerning yéngi bir meydan “Soghuq urush” jédilige ariliship qalmasliq üchün bu mesilidin özini chetke éliwatqanliqini bildürdi. Uning qarishiche, nöwette hökümetlerning bu heqtiki munasiwetlik jaza tedbirliridin bashqa xususiylarning ortaq halda qirghinchiliqni ijra qilghuchi ishlepchiqarghan mehsulatni bayqut qilishni bir türlük omumiy xelq herikitige aylandurushning bekmu muhimliqini tekitlidi. Chünki dunyawi iqtisadning xitay ijra qiliwatqan qirghinchiliqni chekleshtiki roli hel qilghuch orunda bolup, 1980-yillardiki “Ayrimichiliqqa qarshi xelq herikiti” sheklide buni omumiy éqimgha aylandurush zor ehmiyetke ige iken.

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining mu'awin re'isi nuriy türkelmu bu jehette proféssor shan robérts otturigha qoyghan teklipning zor qimmiti barliqini mu'eyyenleshtürdi. . Nuri türkelning pikriche, nöwette amérika hökümitining Uyghur qirghinchiliqini toxtitish heqqide birer mukemmel pilanining barliqi namelum iken. Gerche amérika hökümiti “Uyghur qirghinchiliqi” heqqidiki qararni alghan bolsimu, bu peqet ashu makanda némilerning boluwatqanliqi heqqidiki bir tebirning muqimlishishi bolup, hergizmu bu qirghinchiliqqa qarshi tedbir emes iken. Bu menidin alghanda amérika bilen yawropa ellirining birleshken döletler teshkilati (b d t) ni bash sehne qilghan halda bu qirghinchiliqqa qarshi hemkarliq ornitishi bekmu muhim iken. Shunga bundaq ehwalda istémalchilar herikiti arqiliq aq saraygha bésim qilish hemde xitay hökümitining qirghinchiliq qilmishini chekleshtiki bir muhim chare hésablinidiken. Chünki amérika xelqining uchisidiki “Costco” qatarliq magizinlardin sétiwalghan kiyimler, ularning putliridiki ayaghlar Uyghur diyaridiki qirghinchiliqning bir terkibi qismi bolghan Uyghur mejburiy emgikining mehsuli iken. Yene bir yaqtin nöwette yuqiri gherb dunyasining yuqiri pen-téxnikisimu Uyghur qirghinchiliqigha wasitilik halda xizmet qilmaqta iken. Téximu muhimi xitay tetbiqlawatqan bu pen-téxnika wasitiliri hazir az dégendimu 80 nechche dölette ishqa kirishtürülmekte iken. U mushu ehwallarni omumlashturup “Mushunchilik ré'alliqmu bizni oyghitalmisa yene qandaq nerse bizni oyghitishi mumkin?” dep so'al qoydi. .

Yighinning axirida her qaysi sahedin kelgenler Uyghur qirghinchiliqining nöwettiki ehwali heqqide oxshimighan so'allarni soridi. Léksiye we so'al-jawablar pénsilwaniye uniwérsitétidiki oqughuchilar üchün Uyghur qirghinchiliqi heqqide janliq bir meydan ders boldi.

Roshen abbas bu heqtiki ziyaritimiz jeryanida nöwettiki Uyghur jem'iyiti duch kéliwatqan krizisning emeliyette kishiler oylighandinmu éghir ikenlikini alahide tekitlidi. .

Roshen abbasning qarishiche, gherb dunyasining qirghinchiliq hadisisini köp qétimlap “Körmigen” ge sélip wasitilik halda qollishida iqtisadiy menpe'ettin bashqa seweb yoq, déyishke tamamen bolidiken. .

Melum bolushiche, 1740-yili qurulghan pénsilwaniye uniwérsitéti xususiy uniwérsitét bolup, köpligen amérika prézidéntliri, siyasiyonliri, karxanichiliri we nobél mukapatining sahiblirini, jümlidin donald tramp, élan masik, no'am chomski, warrén baffit qatarliq zamanimizdiki yüzligen meshhur zatlarni terbiyelep chiqqan aliy mektep iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet