Xitay 15-féwraldin bashlap “Tor bixeterlik tekshürüsh charisi” ni ijra qilmaqchi

Muxbirimiz méhriban
2022-02-15
Share
xitay-internet-weibo-weybo.jpg Xitay puqrasining weibo arqiliq twitter qatarliq mikrobloglargha kiriwatqan körünüsh. 2012-Yili 15-dékabir, guyju.
AFP

Xitay hökümet taratqulirida 15-féwral künidin bashlap xitayda yolgha qoyulidighan “Tor bixeterlikini tekshürüsh charisi” heqqide xewer bérildi.

Xitayning tengritagh torining 15-féwral künidiki xewiride, bu belgilimining xitayning “Dölet xewpsizliki” ni qoghdash we “Xitaygha qarshi chet'el uchurliri” ni qamal qilishni nishan qilghanliqi bildürülgen.

Amérika chikago uniwérsitétining tekliplik proféssori, ilgiri béyjingda kishilik hoquq adwokati bolghan téng byawning qarishiche, xitayda torgha bolghan nazaret emeliyette puqralarning pikir erkinlikini nazaret qilish iken.

Téng byaw mundaq dédi: “Tor bixeterlik tekshürülüsh belgilimisi” yolgha qoyulushtin ilgirila, xitayda torgha bolghan tekshürüsh we nazaret intayin qattiq idi. Nurghunlighan kishiler tordiki sözliri we mesililerge bolghan pikirliri seweblik tutqun qilin'ghan. Hetta bezilerge jaza hökümi élan qilinip türmilerge qamalghan idi. Yene beziler tam atlap kirish yumtalini qollan'ghanliqi we bu xil téxnikilarni tarqatqanliqi, satqanliqi üchünmu sotlinip jazalan'ghanidi. Shunga ‛tor bixeterlik tekshürülüsh belgilimisi‚ning yolgha qoyulushi xitay hökümitining intérnétqa bolghan qamalining téximu kücheygenliki dep qaraymen”.

Téng byaw ependi xitay hökümiti élan qilghan atalmish “Tor bixeterlik tekshürüsh charisi” we uning meqsiti heqqide mundaq dédi: “Uningda intérnét sanliq ambirining bixeterliki we dölet bixeterlikini qoghdash tekitliniptu. Yeni dölet bixeterlikini közde tutqanda uchur ambiri we intérnét bixeterliki qoghdilishi kérek déyiliptu. Emma xitay hökümiti mana mushu xil intérnét sanliq ambirining bixeterlikini qoghdashni bahane qilip, puqralarning pikir qilish erkinlikini tekshürüsh, nazaret qilish we uchurning erkin tarqilishigha tosqunluq qilip kelmekte”.

Téng biyawning qarishiche, xitay hökümiti intérnéttiki uchur seweblik jazalighan kishilik hoquq pa'aliyetchiliri we ziyaliylar intayin köp iken.

Uning bildürüshiche, meshhur Uyghur ziyaliysi ilham toxti xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzgen adaletsiz siyasitini torda ashkara tenqid qilghini üchün, da'iriler uninggha “Döletni parchilash” we “Milliy qutratquluq qilish” jinayiti artip, uni muddetsiz qamaqqa höküm qilip uning awazini yoqitishqa urun'ghan.

Téng byaw mundaq dédi: “Uyghurlarning meshhur ziyaliysi we kishilik hoquq pa'aliyetchisi ilham toxti ependi intérnétta özining siyasiy qarashlirini ipadiligen shexslerning biri. Xitay hökümiti del mushu sewebtin uni tutqun qilip, menggülük qamaqqa höküm qilghanidi”.

Uyghur pa'aliyetchiliridin norwégiyediki “Uyghur edliye arxip ambiri” ning diréktori, ilgiri ürümchidiki mezgilide adwokat bolghan bextiyar ömer ependining qarishiche, bu, pikir erkinliki jinayet hésablinidighan xitayda ilgirila yürgüzülüp kéliwatqan intérnét qamali we tutup jazalashning qanunlashturushi iken.

Bextiyar ependining bildürüshiche, bolupmu yéqinqi yillardin buyan, xitay hökümiti torgha bolghan nazaret we kontrolluqni barghanche kücheytken. Bügünki kün'ge kelgende bu xil nazaret kishilerni bir-birini nazaret qilidighan we bir-birige ishenmes qilip qoyghan.

Uning bildürüshiche, xitay hökümiti ilgirimu öz puqralirini nazaret qilip kontrol qilishta, bolupmu Uyghurlarni tutqun qilip jazalashta ularning torda tarqatqan we körgen uchurlirini jinayet pakitliri süpitide qollan'ghaniken.

Bextiyar ependining bildürüshiche, xitay hökümiti teripidin lagér we türmilerge qamalghan Uyghurlarning xéli köp qismi tordiki uchurliri seweblik jazalan'ghan.

Ular “Döletni parchilash”, “Bölgünchilik qilish”, “Qutratquluq qilish”, “Térrorluqqa ündesh”, “Diniy esebiylik mezmunidiki yazmilarni tarqitish” dégendek qalpaqlar bilen tutqun qilin'ghan we türmilerge qamighaniken.

Radiyomiz igiligen ehwallarda, xitaydiki ündidar we tik-tok supilirida tor bashqurghuchilarning uchur bixeterlik heqqide bergen köp qétimliq agahlandurushliri ashkarilan'ghanidi. Bolupmu 4-féwral bashlan'ghan “2022-Yilliq béyjing qishliq olimpiki” mezgilidimu, bu nöwetlik olimpikta mesh'el kötürüshke belgilen'gen Uyghur qizi dilnigar ilhamjan heqqide torda öz pikirlirini otturigha qoyghan Uyghurlardin 23 nepirining tutqun qilin'ghanliqi ashkarilinip munazire qozghighanidi.

Bextiyar ömer ependining qarishiche, xitayning 15-féwraldin bashlap, “Tor bixeterlikini tekshürüsh charisi” ni resmiy yolgha qoyushi “Uyghur aptonom rayonining kommunistik partye sékrétariliqi” gha yéngidin teyinlen'gen ma shingrüy dewridimu, Uyghur diyarining uchur we intérnét saheside téximu zor nazaret sistémisining ornitilidighanliqidin dérek béridiken.

Yuqiriqi awaz ulinishidin tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet