Olimpék rohi xitayning Uyghurlar mesilisidiki köz boyamchiliqini toxtitip qalalamdu?

Muxbirimiz jewlan
2021-06-07
Share
Amérika kéngesh palatasida béyjing qishliq olimpikini bashqa döletke yötkesh toghrisida qarar layihesi sunuldi Béyjing 2022-yilliq qishliq olimpik tenheriket musabiqisining pa'aliyetlirini béyjingdiki longtan baghchisi yermenkiside tonushturulghan körgezmisidin bir körünüsh. 2019-Yili 6-féwral, béyjing.
AP

Démokratiyeni cheklep mustebitlikke mangghan, Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqan, xelq'ara qanun we tertipni buzuwatqan, qoshna döletlerge tehdit sélip, namrat döletlerni qerzge boghup qoyuwatqan, korona wirusining yamrishigha seweb bolup, pütün dunyagha apet élip kelgen xitayning, 2022-yil 2-ayda "Béyjing qishlik olimpék musabiqisi" ni ötküzmekchi bolushi nöwette dunyaning wijdanigha we olimpék yighini rohigha qoyulghan eng chong so'al bolup qaldi.

Yéqinda amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari, adwokat nuri türkel ependi "Tashqi siyaset" zhurnilida "Bu olimpék musabiqisini bashqa jaygha yötkesh yaki irqiy qirghinchiliqqa yol qoyush" namliq bir maqale élan qilghan bolup, 1936-yil bérlinida ötküzülgen yazliq olimpék musabiqisi bilen 2022-yil béyjingda ötküzülmekchi bolghan qishliq olimpék musabiqisidiki oxshashliqlarni körsitip bergen hemde eyni chaghda yehudiylargha qirghinchiliq yürgüzgen natsistlar gérmaniyesige süküt qilghan dunyaning, bügünki künde kommunist xitayning bu musabiqe arqiliq dunyagha özini danglishigha we köz boyamchiliq qilishigha yol qoymasliqi kéreklikini tekitligen.

Nuri türkel ependi ziyaritimizni qobul qilip, aldi bilen özining bu maqalisining amérika dölet mejlisining meydanini eks ettüridighanliqini bildürdi. U xitayda ötküzülmekchi bolghan bu olimpék musabiqisini peqet 1936-yildiki bérlin olimpék musabiqisigha oxshitishqa bolidighanliqini, her ikkisining "Irqiy qirghinchiliq üstidiki olimpék yighini" ikenlikini, buni bayqut qilishning Uyghurlar mesiliside muhim rol oynaydighanliqini körsitip ötti.

Maqalide körsitilishiche, kommunist xitaymu natsistlargha oxshash özining xelq'ara obrazi we inawitige nahayiti köngül bölidighan mustebit hakimiyet bolup, olimpék tenheriket yighinining "Munewwerlik, dostluq, hörmet" dégen üch qimmet qarishigha hörmet qilmaydu. Xitayning köngül bölidighini xelq'araliq obraz we menpe'et. Xitay bu musabiqe arqiliq yillardin béri Uyghurlargha yürgüzüp kéliwatqan irqiy qirghinchiliq jinayitini niqaplap, xelq'arada tökülüwatqan inawitini eslige keltürüp, lenetlik, xunuk obrazini yaxshilashqa urunmaqta iken.

Nuri türkel ependi 2022-yilliq "Béyjing qishliq olimpék musabiqisi" ning mahiyette 1936-yildiki "Bérlin olimpék musabiqisi" ning tarixiy tekrari ikenlikini, insanlarning bu xil tarixiy xataliqning qayta sadir bolushigha yol qoyuwatqanliqini bildürdi.

Nuri türkel ependi maqaliside mundaq dep yazghan: "Xelq'ara jem'iyet olimpék tenheriket yighinining yene yighiwélish lagérlirining mudhish tumanliri astida ötküzülmeslikige kapaletlik qilishi kérek. Xelq'ara olimpék komitéti 2022-yilliq 'béyjing qishliq olimpék tenheriket yighini' ning ornini qayta békitishi, eger zörür tépilsa waqtini kéchiktürüshi kérek؛ eger bumu kargha kelmise, bu yighinni diplomatiyedin paydilinip bayqut qilish kérek".

Nuri türkel ependi bu olimpék musabiqisini irqiy qirghinchiliq bolmighan bashqa döletlerge yötkeshning eng aqilane chare ikenlikini, xitaygha xelq'aradin küchlük bésim qilghanda xitayning jinayitini özige étirap qildurush we qilmishini toxtitishigha tesir bolghili bolidighanliqini bildürdi.

Nuri türkel ependining qarishiche, xelq'ara olimpék komitéti we uning her qaysi döletlerdiki shöbiliri "Biz rayonlar ara siyasiy mesililerni hel qilalmaymiz" dégen bahane bilen mes'uliyettin özini qachurmasliqi, "Quyruqum néme bolsa bolsun béshim körmisun" deydighan tögiqushidek béshini qumgha tiqiwalmasliqi kérek iken. Chünki xitayning bu xelq'ara musabiqini ötküzüshi tamamen dégüdek siyasiy meqsettin bolup, birinchidin, Uyghurlargha yürgüzüp kéliwatqan irqiy qirghinchiliqni yalghan'gha chiqarmaqchi bolghan bolsa, ikkinchidin, dunyaning diqqitini bashqa yaqqa burap, özige kéliwatqan bésim we tenqidlerdin qutulushqa urunmaqchi iken. Uningdin bashqa yene xitayning bu musabiqe arqiliq özini teshwiq qilish, Uyghurlarni bextlik körsitip köz boyamchiliq qilish, xelq'arada qollashqa érishishke tirishish dégendek bir munche meqsetliri bar iken.

Nuri türkel ependi xelq'ara olimpék komitéti we amérika olimpék komitétining "Tenterbiyeni siyasiylashturmaymiz" dégen bahanisi heqqide toxtilip mundaq dédi: "Ularning tenterbiyeni siyasiylashturmaymiz dégini emeliyette olimpékni siyasiylashturuwatqanliqidur, chünki xitayning kéliwatqan bésim neq siyasiy bésimdur. Xelq'ara olimpék komitéti eger özining tesir küchidin paydilinip xitaygha bésim qilalisa andin olimpékni siyasiylashturmighan bolidu".

Nuri türkel ependi bu maqaliside yene xitayning xelq'ara tenterbiye sahesinimu teshwiqat meydanigha aylandurghanliqi, xitayni tenqidligen tenterbiye cholpanlirini cheklep, xitayni maxtighanlargha keng imkaniyet bergenliki, NBA gha oxshash dangliq tenterbiye kulublirini xitay üchün sözleshke, bolmisa aghzini yumushqa mejburlighanliqi dégendek mesililerni otturigha qoyghan bolup, her qaysi döletlerdiki tenheriketchilerning olimpék rohini qedirlep, öz wijdanining awazigha qulaq sélip, xitayda ötküzülidighan bu musabiqiside érishidighan shan-sherep médalliriningmu kelgüside nomus, haqaret belgisi bolup qalidighanliqini chüshinip, bu sherepsiz musabiqini bayqut qilishi kéreklikini, meyli shexs, teshkilat yaki dunyada tesir chong tenterbiye kulubliri we nayk(Nike), koka kola qatarliq chong shirketler bolsun, ularning hemmisining xitayning irqiy qirghinchiliq jinayitige shérik bolmasliqi kéreklikini tekitligen.

Nuri türkel ependi maqalisining axirida, 2020-yil ötküzülidighan tokyo yazliq olimpék tenheriket yighinining korona wirusi tüpeylidin kéchiktürülgenlikini, béyjingda ötküzülmekchi bolghan 2022-yilliq qishliq olimpék musabiqisiningmu xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqi tüpeylidin kéchiktürülse bolidighanliqini, andin u musabiqini ötküzüshke muwapiq bir jayni tallash kéreklikini otturigha qoyghandin kéyin mundaq dep yazghan: "Ishlar bundaq kétiwerse bolmaydu. Yighiwélish lagérlirining süretliri tartildi, chüshürülgen bashlar, késilgen chachlar kishige ostwizdiki qorqunchlarni eslitidu, bularni hemme adem köreleydu. Xelq'ara olimpék komitéti 2022-yilliq qishliq olimpék musabiqisini qayta ötküzüsh yaki irqiy qirghinchiliqqa yol qoyushtin ibaret bu ikki xil tallashtin özini qachuralmaydu".

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet