Xitay oqughuchilirida küchiyiwatqan natsisizmliq idiyening chet ellergiche yamrishi (2)

• Muxbirimiz méhriban
  2021-08-15

Yéqinda bir neper xitay aliy mektep oqughuchisi “Dölet we jem'iyetke ochuq xet” namliq maqale élan qilghan. Maqalide “Xitayni küchlendürüp, amérika bashchiliqidiki gherb döletlirige zerbe bérishte döletning küchiyishige tosalghu boluwatqan 600 milyon namrat puqrani qirip tashlash” teshebbus qilin'ghan. Xitay torlirida mewjut bolup turuwatqan mezkur maqale chet ellerdiki xitay ziyalilirining jiddiy inkasini qozghidi.

Amérikadiki xitay yazghuchisi yü jyé ependi erkin asiya radiyosida élan qilghan ikki qisimliq obzorida, bu ehwalni tenqitlep: “Bir aliy mektep oqughuchisining ochuq xéti xitay jem'iyitining omimiyyüzlük natsisizim yoligha mangghanliqining ipadisi,” dep körsetken.

Yü jyé ependi obzorining ikkinchi bölükide nöwette xitayning dölet ichidila emes, belki chet ellerde oquwatqan xitay oqughuchiliri arisidimu natsisizimliq idiyening yamrighanliqini tilgha alghan. U bu ehwalni 30-40-yillarda hétlér gérmaniyeside yashlar arisida ewj alghan natsisizimliq idiyewi éqimigha oxshatqan.

U mundaq deydu: “Xitay terbiyeligen natsist oqughuchilar amérikada söz erkinlikige qandaq buzghunchiliqlarni qiliwatidu? bu oylinishqa tégishlik jiddi mesile. Gérmaniye yazghuchisi goydo knop (Guido Knopp) özining “Hétlérning baliliri” namliq kitabida hétlér zamanidiki yashlarning idiyesini tehlil qilghan. 30-40 Yillarda chong bolghan bu yash ösmürlerning méngisi hétlérning 3-impériyesi teripidin igiliwélin'ghan idi. Hétlérni özining yol bashchisi dep bilgen bu yashlar dahisi hétlér we gérmaniye döliti üchün ölüshni sherep we burch dep bilgen. Insaniyet söygüsini tamamen yoqatqan bu yashlar natsistlarning insaniyetke qarshi jinayitining ijrachilirigha aylan'ghan idi. Halbuki, kéyinki gérmaniyede natsistliq idiyesidiki ‛hétlérning baliliri‚ ning nesli qurughan bolsimu, emma bügünki xitayda bu xil natsisizim idiyesi xuddi süwereklerdek téz köpeymekte.”

Yü jyé ependi yene xitay yashlirida ewj alghan “Xitay dölitini söyüsh, xitay dölitini qudret tapquzush” sho'ari astidiki xitayche natsisizim idiyesi keltürgen selbiy tesirler heqqidimu toxtalghan.

Yü jyé bu xil natsistlarche xitay milletchilik idiyesining keng ewj élishigha xitay hökümitining xitay yashlirigha qaratqan uzun muddetlik ménge yuyush teshwiqati seweb bolghanliqini bildürgen.

U nöwette chet ellerde oquwatqan xitay oqughuchilirining natsisizimche “Esebiy wetenperwerlik” idiyesining türtkiside amérika bashchiliqidiki gherb démokratik döletlirining kishilik hoquq qimmet qarishigha xilap herketlerde boluwatqanliqini neqil élip ötken.

U sözide gherb démokratik döletliridiki atalmish xitay wetenperwer oqughuchilirining bu döletlerdiki Uyghur, tibet, xongkung teshkilatliri uyushturghan pa'aliyetlerge tosqunluq qiliwatqanliqini, ularning uniwérsitétlardiki oxshimighan pikir-éqimlirini cheklesh pa'aliyetlirini ashkara élip bérish derijisige yetkenlikini bildürgen. U yene xitay oqughuchilarning bu xil herketlirining amérika bashchiliqidiki gherb dénmokratik döletliridiki uniwérsititlarda yaman tesir peyda qilghanliqini tekitligen.

Chet ellerdiki xitay démokratliridin kanadadiki kishilik hoquq pa'aliyetchisi shéng shö xanimmu ziyaritimizni qobul qildi.

Uning bildürüshiche, amérika, kanada, awstraliye we yawropa döletlirini öz ichige alghan gherb démokratik döletlerde yashawatqan bir türküm xitay oqughuchiliri we xitay köchmenliri esli erkin we bayashat yashash üchün bu döletlerge kelgen. Emma ular erkin we bayashat turmushqa érishkendin kéyin, atalmish “Xitay wetenperwerliki” ni terghip qilip, erkin démokratik döletlerdiki xitay kommunist hökümitige qarshi pa'aliyetlerge düshmenlik nezeri bilen qaraydighan bolghan we tosqunluq heriketliride bolushqa bashlighan.

Shéng shö xanim yene xitay hökümitining chet ellerdiki atalmish kongzi inistitotlirining heqiqiy meqsidi del “Kishilik hoquq we erkinlik” tin ibaret gherb démokratik döletlirining qimmet qarishigha hujum qilish ikenlikini bildürdi.

Shéng shö xanimning qarishiche, shi jinping dewride bash kötürgen xitay milletchilikini merkez qilghan bu xil natsisizimliq idiyening yamrishi, xitaydiki bashqa milletlerge we dunyagha éghir tehdit bolmaqta iken.

U shi jinpingning xitay milletchiliki idiyesining xitay kompartiyesining menpe'etini chiqish qilghanliqini bildürdi. Shunga bu xil chong xitaychiliqni merkez qilghan bashqurush tüzümide xitaydiki Uyghur, tibet qatarliq xitay bolmighan milletlerning janijan menpe'etini xitay dölitining menpe'etige boysundurush, hetta bu milletlerning milliy kimlikinimu yoqitip, ularni atalmish “Jongxo milliti” ge aylandurush hemde toluq assimiliyatsiye qilip yoqitish nishan qilin'ghan iken.

Shéng shö xanimning tekitlishiche, nöwette xitayda barghanche ewj éliwatqan bu xil natsisizimche “Radikal xitay wetenperwerliki” emeliyette xitay milletchilikining esheddiy rewishte ipadilinishi iken. Shunga uning insaniyetke keltüridighan ziyini we dunyagha bolghan tehditi eyni chaghdiki hétlér gérmaniyesining natsisizimliq milletchilikidinmu éghir we xeterlik iken.