“Xitaydiki zalim pir'ewn” we Uyghur qirghinchiliqi

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlidi
2023.08.16
Qazaq, rus, tatar we özbék hoquq qoghdighuchiliri xitayning Uyghurlargha qaratqan zulumini eyiblidi Nurghun xitay qoralliq saqchilirining nazariti astida yötkesh üchün poyiz istansisida tizip olturghuzup qoyulghan, közi téngiq, kishenlen'gen Uyghurlar.
news.sky.com

 “Mundaq bir menzirini tesewwur qiling: seher sa'et ikki yérimda, bala-chaqingiz we yéngidin béqiwalghan itingiz bilen qattiq uxlap ketkiningizde ushtumtutla öyingizning ishiki jalaqshitip uruldi. 1939-Yilidiki u zamanlarda ishik qongghuriqi téxi ijad qilinmighan idi. Siz polek tilidin bashqa tilni bilmeysiz. Emma uchisidiki herbiyche formisigha‚ S.S ‛chilarning yeng belgisini taqiwalghan töt kishi gérman tilda warqirap-jarqirap, sizni tartqushlap pükliginiche türmige oxshaydighan bir jaygha apirip tashlidi. Bu jayda siz bashqa birer yüz kishi bilen birlikte yuyunushqa mejbur boldingiz. Shu chaghda bir zeherlik puraq dimiqingizgha uruldi. Bu hayatingizdiki axirqi kechmish bolup qaldi. Hayatingizning axirqi minutlirida zadi némini xata qilghanliqingizni oylap ganggirap qaldingiz. Bu emeliyette sizning yehudiy bolghanliqingizdin bashqa nerse emes idi. Yadingizgha kéliwatamdu? bu del1939-yilidin 1945-yilighiche bolghan mezgilde alte milyon yehudiyning béshigha kelgen ‛yehudiylar zor qirghinchiliqi‚ dur. Bir esirge yéqin waqit ötkende xuddi shu menzirining eynen özi dunyaning namelum yéridiki namelum bir qowmning béshigha kéliwatidu. Uyghur dégen kimdur, dep heyran bolushingiz mumkin. Ular türkiy tilda sözlishidighan 11-12 milyon nopusluq musulmanlar topi…”

Yuqiridiki jümliler 20-iyuldiki “Dunya ishliri kéngishi” tor bétide élan qilin'ghan andréy wolfson (Andrey Volfson) imzasidiki Uyghur qirghinchiliqigha béghishlan'ghan maqalining birinchi bölikide közge chéliqidu. Ikkinchi dunya urushi mezgilidiki yehudiylar zor qirghinchiliqigha da'ir eslimiler bilen Uyghur qirghinchiliqi otturisidiki oxshashliqlar nöwette Uyghur qirghinchiliqini yéqindin közitip we tetqiq qiliwatqan mutexessislerning diqqitini qozghaydighan nuqtigha aylanmaqta.

Mezkur maqalining aptori andréy wolfson (Andrey Volfson) amérika sherqiy shimal uniwérsitétida xelq'ara munasiwet ilmi boyiche oquwatqan tetqiqatchi bolup, u bu qétimqi obzorida Uyghur élidiki siyasiy weziyetning eyni waqittiki yehudiylar bashtin kechürgen siyasiy muhit bilen neqeder oxshap qéliwatqanliqini birnechche jehettin sélishturup chiqidu. Shuning bilen birge bu makanning 21-esirdiki irqiy qirghinchiliq meydanigha aylinip qalghan bir jay ikenlikini ilgiri süridu. Kishilik hoquq adwokati we irqiy qirghinchiliq mesililiri mutexessisi doktor éwélina ochab (Ewelina U. Ochab) Bu munasiwet bilen radiyomizning ziyaritini qobul qilghanda maqale aptorining bu xil sélishturma tetqiqati heqqide öz qarashlirini biz bilen ortaqlashti. U bu heqte mundaq dédi.

“Yehudiylar zor qirghinchiliqi” din kéyin barliqqa kelgen “Emdi qaytilanmaydu” dégen tarixiy wede heqqide köp qétim qelem tewretken éwélina ochab xanim.
“Yehudiylar zor qirghinchiliqi” din kéyin barliqqa kelgen “Emdi qaytilanmaydu” dégen tarixiy wede heqqide köp qétim qelem tewretken éwélina ochab xanim.
Social Media

 “Maqalining aptori Uyghurlar bilen yehudiylarda yüz bergen qirghinchiliqni sélishturghan. Bu Uyghurlar bilen yehudiylarning qirghinchiliqini sélishturushning tunji qétimliqi emes, shundaqla axirqi qétimimu emes. Chünki natsistlarning yehudiylargha tutqan mu'amilisi bilen xitay hakimiyitining Uyghurlargha qiliwatqan mu'amilisi otturisida nurghun oxshashliqlar bar. Téxi bir nechche kün ilgiri, <yehudiylar zor qirghinchiliqi> xatire küni hawale fondi jem'iyiti üch muxbirning bosniyediki ömerska jaza lagérini ziyaret qilghan sin'alghu léntisini tarqatti. Ular u jayda Uyghur rayonining Uyghurlar toghruluq teshwiqat filimini körgenlikini, uningda xorlinish, étibarsizliq, qorqush we süküt ichidiki Uyghurlarning hékayesi gewdilendürülgenlikini bildürgen.”

Aptor andréy wolfson maqaliside, nöwette Uyghur élida yüz bergen irqiy qirghinchiliqni bayan qilishtin ilgiri bundin 70 yil burunqi Uyghur diyarining tarixini eslitip ötken. Shundaqla u yene, özining gérmaniyede neshr qilinidighan “Istatistika” (Statista) toplimidin igiligen eng yéngi sanliq melumatliri asasida 1949-yili xitay döliti qurulghanda xitay millitining xitay nopusining %89.43 Ni, Uyghurlarning aran %0.772 Ni teshkil qilghanliqini bayan qilghan. Shundaqla “Xitay xelq jumhuriyiti” diki “Xelq” ning xitaylarni körsitidighanliqini, xuddi eyni zamandiki natsistlarning gérmaniyediki yehudiylarning hemmisini yük we hajetsiz insanlar, dep qarighinigha oxshash xitay hökümitiningmu Uyghurlargha shundaq közde qarawatqanliqini ilgiri sürüp, yehudiy qirghinchiliqi bilen Uyghur qirghinchiliqini sélishturma qilghan. Xitay weziyiti we Uyghur irqiy qirghinchiliqini yéqindin közitip kéliwatqan xitay yazghuchi xé enchüen bilen bolghan söhbitimiz jeryanida u bu heqtiki pikirlirini radiyo anglighuchilirimiz bilen ortaqlashti. U bu toghrisida mundaq dédi.

 “Bu ikki qirghinchiliq üstide kishiler tebi'iy halda öz'ara sélishturma qilishqa mejbur bolidu, chünki her ikkisining oxshashliq terepliri nahayiti köp. Gerche ikki qirghinchiliq oxshimighan mezgillerde yüz bergen bolsimu, bularni sélishturmasliq mumkin emes. Bu ikki qirghinchiliq otturisida zaman jehettin 80 yil, jughrapiyelik makan jehettin töt ming mil (yeni texminen alte ming kilométirdin köprek) din artuq musape perqi bolsimu, ular oxshash xaraktérdiki ghayet zor bir zorawan hakimiyetning merkezlik halda bashqa bir ajiz milletke qaratqan irqiy kemsitishi hésablinidu. Dölet qatlimidin élip éytqanda eng yirginchlik yéri shuki, ular döletning küchini ishlitish, shundaqla hakimiyet bilen awam xelqining her xil shekildiki hemkarliqi astida beziliri biwasite, beziliri yoshurun we yaki mexpiy usullar arqiliq qirghinchiliq qilishidur. Her ikkiside qarshi terepning pütün milletni yoqitishni meqset qilishtek bu xil insaniyetke qarshi turush qilmishining ortaq mewjut bolushi muqerrer halda bu ikki qirghinchiliqni bir-birige baghlaydu.”

Aptor andréy wolfsonning maqaliside körsitilishiche, 90-yillarning béshidin bashlap, Uyghurlarning esirler boyi olturaqlashqan zémini bolghan Uyghur diyarigha xitaylarning barghanséri köplep olturaqlishishi tebi'iy yosunda ichki qalaymiqanchiliqlarning kélip chiqishigha seweb bolghan. U yene, 2000-yillardin kéyinki Uyghur élining weziyiti heqqide toxtilip munularni bayan qilghan: “2000-Yillarning axiridin bashlap, shinjangda weziyet murekkepliship, nurghun qarshiliq heriketliri we namayishlar yüz bergen. 2014-Yili, eyni waqittiki zalim pir'ewn'ge oxshap kétidighan eng chong diktator shi jinpingning rehberlikide xitay hökümiti ‛térrorluqqa zerbe bérish‚ herikiti qozghighan. Bu ‛térrorluqqa qarshi turush‚ herikitide, u jaydiki Uyghurlarning namaz oqush, du'a-tilawet qilishtek islamiy we en'eniwi örp-adetliri cheklen'gen. Shuning bilen bir waqitta, shi jinping hakimiyiti shinjangda chong jaza lagéri qurushqa bashlighan we köp sandiki Uyghur qatarliq az sanliq milletlerni türmige tashlashqa bashlighan.”

San fransisko uniwérsitétining dokturi lina lénbérg (Lina Lenberg) bu heqtiki söhbitimiz jeryanida, yehudiylar duch kelgen irqiy qirghinchiliq bilen Uyghur irqiy qirghinchiliqining birdek basturush we buzghunchiliq xaraktérlik siyasiy heriket ikenlikini bildürdi. Shundaqla bu ikki qirghinchiliqning ziyankeshlik obékti bolghan yehudiylar we Uyghurlarni keng kölemde yoqitishqa urun'ghan insan qélipidin chiqqan qilmish ikenlikini ilgiri sürdi. Doktur lina lénbérg bu toghruluq tepsiliy toxtilip munularni bildürdi:

 “Jem'iyette hemishe irqiy qirghinchiliqni keltürüp chiqiridighan nurghun basquch we hadisiler bolidu. Irqiy qirghinchiliq bir kéchidila yüz bermeydu. Kishilerni merkez qilghan ayrimchiliqning yüz bérishi ijtima'iy toplarning bölünüshini keltürüp chiqiridu. Andin jem'iyette kemsitish we insan qélipidin chiqish, uningdin bashqa qutuplishishmu irqiy qirghinchiliqni keltürüp chiqiridu. Elwette, teshwiqatlarmu irqiy qirghinchiliqni keltürüp chiqiridighan seweblerning biridur. Mesilen, biz natsistlarning gézitni wasite qilip yehudiylargha bolghan öchmenlikni teshwiq qilghanliqini bilimiz. Elwette, bu xuddi xitay barliq uchurlarni qattiq türde kontrol qilip, Uyghurlarni ‛térrorchi we bölgünchi‚ dep teshwiq qilghan'gha oxshaydu. Chünki, xitay mahiyette Uyghurlarni döletning düshmini hésablaydu. Bu türdiki teshwiqatlar mana bügün'giche dawamlashmaqta. Xitayning Uyghurlargha töhmet qilishi we bohtan chaplishi netijiside nurghun kishiler lagérlargha qamaldi hemde uzun muddetlik qamaq jazasi bérildi. Shundaqla yene, yehudiylar we Uyghurlarning her ikkisi diniy étiqadi sewebidin irqiy qirghinchiliqqa uchrighan. Elwette Uyghurlar diniy étiqadi tüpeylidin hazirmu xitayda ziyankeshlikke uchrimaqta. Meschit we mazarliqlarni öz ichige alghan diniy örp-adet we medeniyetliri sistémiliq buzghunchiliqqa uchrimaqta.”

Andréy wolfson maqaliside bu heqtiki ehwallarni tonushturup, xitayning jaza lagérlarning mewjutluqini étirap qilghanliqini, emma ularni atalmish “Térrorluq idiyesi bilen zeherlen'gen kishilerni ülgilik kommunistqa aylandurush” üchün layihelen'gen “Qayta terbiyilesh merkizi” dep atighanliqini tilgha alghan. Andréy wolfson özining tekshürüp tetqiq qilghan menbelirige asasen nöwette az dégendimu ikki milyonche Uyghurning Uyghur élidiki 385 tutup turush ornigha qanunsiz qamalghanliqini mölcherleydu. Uning körsitishiche, bu tutup turush orunlirida qiynash, mejburiy tughutni cheklesh, mejburiy emgek qilish we xitayning idé'ologiyesini mejburiy singdürüshtek ménge yuyush qilmishliri köplep sadir bolghan.

Doktur lina lénbérg ziyaret dawamida jaza lagéri toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Qayta terbiyelesh lagérliri qorqunch we zorawanliqqa tolghan jaydur. Bu ikki xil ehwalda ular jismaniy we pisxologiyelik qiynaqqa, shundaqla keng kölemlik jinsiy zorawanliqqa uchraydu. Undin bashqa, xitayda yene keng kölemde qulluq emgek sistémisi bar. Nurghun Uyghurlar lagérdin bu mejburiy emgek orunlirigha yötkilidu. Biz zor qirghinchiliq mezgilide yehudiylarning mejburiy emgek lagérliriningmu barliqini bilimiz. Diqqet qilishqa erziydighan yene bir mesile shuki, 2018-yildin bashlap sherqiy türkistandiki lagérlargha yéqin jaylarda jeset köydürüsh orni sélin'ghan iken. Bu yehudiylarning chong qirghinchiliq dewrige oxshash ehwal.”

Uyghur qirghinchiliqi bilen yehudiylar zor qirghinchiliqi otturisidiki oxshashliqlarni sélishturush témisida yéqindin buyan köpligen eserler yéziliwatqan bolup, bularning tesiride dunyaning herqaysi jayliridiki yehudiy teshkilatliri Uyghur qirghinchiliqigha qarshi türlük pa'aliyetlerde eng aktip rol oynawatqanlarning biri bolup kelmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.