Гөрлах: "әркин дуня тинчлиқ вә әркинликниң тәһдитигә айланған хитайдин йирақлишиш үчүн қайтидин ойлиниши керәк"

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2021-08-30
Share
Гөрлах: Президент әшрәф ғени дөләттин қечип чиққандин кейин, талибан җәңчилири афғанистан президент ордисини ишғал қилди. 2021-Йили 15-авғуст, кабул, афғанистан.
AP

Аликсандер гөрлах әркин дуняниң дуня теничлиқи вә әркинлики үчүн әң зор тәһдиткә айланған хитайдин йирақлишишни тәшәббус қилди.

Германийә вә австирийәдә ортақ нәширдин чиқидиған "өлчәм" гезити 30-авғуст күни америкада яшайдиған германийәлик профессор аликсандер гөрлахниң "хитай вә афғанистан: хитай хәлқ җумһурийити қанчә 10 йилни ойлашмақта" сәрләвһилик бир мақалә елан қилди. Мақалә: "хитай авфанистанға мәбләғ селиш арқилиқ шинҗаңға туташқан чеграсиниң теничлиқи вә бихәтәрликини капаләткә игә қилипла қалмай, узун муддәтлик хам әшяға еришишни арзу қилмақта" дегән җүмлә билән башланған.

Мақалидә ғәрб әллири өзлириниң афғанистандики депломатлирини, қериндашлирини вә һәмкарлашқучи достлирини қутқузуш билән җиддий аварә болуватқан чағларда, хитайниң афғанистандики өзиниң иқтисадий вә бихәтәрлик мәнпәәтлири йолида паал һәрикәт қилғанлиқи илгири сүрүлүп, буниңдики сәвәб тоғрисида мундақ җүмлиләргә орун бериду: "афғанистан билән хитай оттурисидики чеграниң узунлиқи 75 километирға созулған. Әмма бу чегра хитайниң ғәрбий-шималидики шинҗаң өлкисигә җайлашқан. Хитайда коммунистик партийә рәһбәрлири ислам диниға етиқад қилидиған 1 милйондин артуқ уйғурни миллити вә етиқади сәвәбликла җаза лагерлириға соливелип, уларни ‹қайта тәрбийә' лимәктә. Бейҗиң чегра сиртидики муҗаһидларниң буниңға сүкүт қилишини, авазини чиқармаслиқини қолға кәлтүрүши лазим иди, шундақ қилғандила һәрқандақ бир исламий тәшкилатниң муртлири ирқий қирғинчилиққа учраватқан бу диний қериндашлири үчүн қисас елишниң пиланини түзәлмәйти. Талибанлар бейҗиңға вәдә беришкә қошулди, әгәр хитай афғанистанға давамлиқ мәбләғ селишқа қошулсила, талибанлар сүкүтлирини давамлаштуридиған болди. Бейҗиң буниңдин интайин мәмнун болди."

Мақалидә баян қилишичә, афғанистанни база қилған намәлум "ислам һәрикити тәшкилати" ниң тәһдитидин қутулуш, уйғур дияриға тутушидиған вахан каридориниң бихәтәрликини капаләткә игә қилиш хитайниң "бир йол бир бәлвағ" дәп аталған истратегийәлик қурулуши үчүн пәвқуладдә муһим болупла қалмай, хитайниң кәлгүси бирқанчә 10 йилда афғанистандин еришишни көзлигән иқтисадий мәнпәәтлири нуқтисидинму интайин муһим икән. Хитай 2011-йилила афғанистандики икки нефитликни қезип тәкшүрүш һоқуқиға еришип болған. Афғанистан йәнә аз учрайдиған сеғиз топа вә телефон көзнәклири үчүн кәм болса болмайдиған хемийәлик елимент литһиюмниң ғәзиниси икән. Әгәр хитай буниңға еришсә, партлаш характерлик тиҗари ғәлибини қолға кәлтүрүпла қалмай, бүйүк җуғрапийәлик сиясий картиниму қолға кәлтүргән болидикән. Булардин башқа афғанистанда мол күмүш вә алтун записи баркән. Буларни қезишниң тәннәрқи нөвәттә юқири болсиму, келичәктә қезиш әрзанға тохтайдиған байлиқ мәнбәси һесаблинидикән. Хитай мутәхәссислири мана буларға һазирдин башлап уруқ селип, кәлгүсидә мол-һосулға еришишниң койида болмақта икән.

Германийәдики вәзийәт анализчиси әнвәр әһмәт әпәнди бу һәқтә тохталғанда, нөвәттә ғәрб әллири афғанистанда җиддий қутқузуш ишлири билән мәшғул болуватқанда, хитай һакимийитиниң чоң дөләтлик ролини җарий қилдуруш түгүл, өз мәнпәәтлири үчүн пай-петәк болуватқанлиқини, буниң ғәрбтә сәлбий тәсирләрни яритиватқанлиқини тилға алди. Германийәдики уйғур сиясий актиплиридин миһрибан ханимму бу хусуста қарашлирини ипадә қилип өтти.

Мақалида мундақ дәйду: "муҗаһитлар билән мустәбитләр тил тепишалайду, чүнки кишилик һоқуқ вә әркинликкә болған һөрмәтсизлик, кәмситиш уларни бирләштүриду. Вашиңтон, лондун, париж вә берлин 20 йилдин буян бәрпа қилған әркин һаят таҗавузға дуч кәлгәндә, улар урушсизла мәғлуп болуп кишиләрни пәришанлиққа гириптар қилған шу дәқиқиләрдә, бейҗиңда буни қутлуқлап шампан зияпити өткүзүлди. Хитайдин башқа рус мустәбитлириму афғанистандики әлчиханисини тақимиди. Мустәбит түркийәму афғанистандики һекайисиниң кейинки бабини йезишни давамлаштурмақта."

Мақалә мундақ ибариләр билән ахирлишиду: "афғанистан хитайни йеңи иттипақдиши қилип таллиғандин кейин, әмди кишилик һоқуққа анчә пәрва қилип кәтмәйду, қошниси шинҗаңдики йиргинишлик инсаний дәпсәндичиликләргә көзини юмивалиду. Әркин дунядики инсанлар йәнә бир қетим бейҗиңға қарита позитсийәси тоғрисида ойлинип чиқиши лазим, илгири үмид пәйда қилған болсиму, бирақ һазир дуня теничлиқи вә әркинликкә нисбәтән йеңидин тәһдит пәйда қиливатқан бу дәриҗидин ташқири чоң дөләттин йирақлишишни тәкрар ойлишип көрүши лазим."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт